Jak chronić dorobek intelektualny
Skuteczna ochrona własności intelektualnej stanowi jeden z filarów sukcesu firmy. Kluczowe dla przedsiębiorców staje się pytanie: jak chronić dorobek intelektualny? Wiąże się ono również z zagadnieniem współpracy nauki i biznesu – ścieżką komercjalizacji innowacji. Można zadać więc drugie pytanie: dlaczego tylko część innowacyjnych rozwiązań trafia na rynek? Poszukiwanie odpowiedzi należy zacząć od analizy uregulowań prawnych funkcjonujących w Polsce, ponieważ brak odpowiedniej ochrony może prowadzić do strat finansowych tak samo jak zaniedbanie we wdrażaniu innowacyjnych rozwiązań.
Skuteczna ochrona własności intelektualnej pozwala zmienić efekt pracy badawczej w rzeczywistą wartość rynkową. Na stronie biznes.gov.pl czytamy: „Własność intelektualna to wytwory ludzkiego umysłu, przedstawione w materialnej postaci, jak utwory literackie, oznaczenia towarów czy wynalazki. Nazywa się je dobrami niematerialnymi i stanowią one niematerialne składniki majątku firmy. Są to oryginalne i nowatorskie efekty twórczej działalności człowieka. Własność intelektualna pojawia się we wszystkich dziedzinach życia, w tym w działalności biznesowej, niezależnie od wielkości firmy, jej specyfiki czy geograficznego obszaru działania”.
Czerpać korzyści z praw do własności intelektualnej mogą tylko uprawnione do tego osoby fizyczne lub prawne. Dlatego nazywamy je prawami wyłącznymi. Przepisy określają jednak czas i obszar korzystania z praw do własności intelektualnej. Prawa takie są zbywalne, co oznacza, że mogą zostać sprzedane, odstąpione albo dziedziczone. Wyjątek stanowią osobiste prawa autorskie.
Często zdarza się, że przy wytwarzaniu jednego produktu trzeba korzystać z kilku praw do własności intelektualnej. Rozwiązania stosowane przez każdy element produktu mogą być objęte odrębnymi prawami własności. Osobne prawa mogą obejmować znaki towarowe, kształt, surowiec lub daną część.
Prawa własności przemysłowej a prawa autorskie
Prawo własności przemysłowej można uzyskać poprzez zgłoszenie lub rejestrację w Urzędzie Patentowym RP lub instytucji spełniającej podobne zadania w innym kraju. Uzyskanie takiego prawa wymaga wniesienia opłat, których wielkość określa rozporządzenie Rady Ministrów. Jednorazowe opłaty wnosi się na etapie zgłoszenia, przed wydaniem decyzji przez Urząd Patentowy, natomiast po wydaniu decyzji o udzielaniu prawa wnosi się opłaty okresowe umożliwiające przedłużenie go na kolejne okresy.
Prawa autorskie − osobiste i majątkowe − nie wymagają rejestracji. Prawa osobiste są związane z osobą twórcy − nie można ich sprzedać ani się ich zrzec, zaś po śmierci twórcy przechodzą na jego rodzinę bezterminowo. Majątkowe prawa autorskie podlegają natomiast obrotowi gospodarczemu. Twórca posiada wyłączne prawo do korzystania z utworu, ale może zawierać umowy powodujące przeniesienie autorskich praw majątkowych lub udzielenie licencji. W umowie przeniesienia można określić pole eksploatacji (np. druk lub forma elektroniczna), na jakim prawa będą wykorzystywane przez dany podmiot.
Co rozumie się przez prawa własności przemysłowej?
Ochronie jako własność przemysłowa mogą podlegać: wynalazki, wzory użytkowe, wzory przemysłowe, znaki towarowe, oznaczenia geograficzne oraz topografie układów scalonych. Jako wynalazek rozumiemy rozwiązanie techniczne dowolnego problemu. Może on być chroniony patentem, który uzyskać może jedynie osoba fizyczna, jeśli wykorzystanie wynalazku nie jest sprzeczne z dobrymi obyczajami lub porządkiem publicznym. Jak czytamy na stronie biznes.gov.pl, wyróżnia się 4 kategorie wynalazków, które podlegają ochronie patentowej. Są to:
- produkty – mogą to być fragmenty żywych organizmów, substancje lub ich mieszaniny;
- urządzenia, np. narzędzia, maszyny, aparaty;
- sposoby – głównie sposób wytwarzania produktu, ale również sposób pomiaru lub przetwarzania;
- zastosowania − nowe użycia istniejących już produktów.
Wynalazek musi być rozwiązaniem nowym, ale jednocześnie nieoczywistym dla specjalistów w danej dziedzinie. Musi również nadawać się do przemysłowego zastosowania. Podlega on ochronie patentowej przez 20 lat, jednak w przypadku produktów leczniczych okres ten można wydłużyć do 25 lat.
Pod pojęciem wzoru użytkowego rozumie się rozwiązania dotyczące kształtu, budowy bądź zestawienia elementów przedmiotu. Zachodzi tu podobieństwo między wzorem użytkowym a wynalazkiem, dlatego niekiedy nowe rozwiązanie można zgłaszać jako wynalazek lub wzór użytkowy.
Wzorem przemysłowym nazywa się z kolei rozwiązanie dotyczące nowatorskiego kształtu, kolorystyki, zdobień, lub materiału, z którego zbudowano przedmiot. Zastosowanie nowego wzoru przemysłowego ma na celu przyciągnięcie uwagi kupującego i zwiększenie atrakcyjności produktu. By uzyskać ochronę patentową, wzór przemysłowy musi być nowy, co znaczy, że nie istnieje jego identyczny lub prawie identyczny odpowiednik. Patentem można objąć też opakowanie bądź symbol graficzny.
Znaki towarowe
Dzięki znakom towarowym możliwe jest natomiast odróżnienie towarów bądź usług pochodzących od różnych przedsiębiorców. Znakiem towarowym może być rysunek, kolor, wyraz, litera, cyfra, forma przestrzenna, taka jak kształt towaru lub jego opakowania, a nawet dźwięk.
Klasyfikacja nicejska, regulująca zasady ochrony znaków towarowych, według której dokonuje się międzynarodowej klasyfikacji towarów i usług, obejmuje 45 klas. Pierwsze 34 z nich stanowią towary, zaś pozostałe 11 − usługi. Jedną z zalet posiadania znaku towarowego jest możliwość budowy wizerunku przedsiębiorstwa. W świadomości konsumentów produkty i usługi oznaczone określonym znakiem mogą kojarzyć się np. z wysoką jakością lub niską ceną. Ułatwiają one również prowadzenie kampanii reklamowej, zgodnie z zasadą „znane bardziej oddziałuje”.
Po zgłoszeniu znaku towarowego i spełnieniu wymogów określonych w przepisach regulujących możliwość użycia danego elementu bądź zestawu elementów jako znaku towarowego nabywa się prawo do wyłącznego jego użycia do celów handlowych na 10 lat z możliwością odpłatnego przedłużenia ochrony na kolejne dziesięcioletnie okresy.
Oznaczenia geograficzne odnoszą się do miejsca (kraju, miasta, regionu), z którego pochodzi dany produkt. Można ich używać dla podkreślenia jakości produktu przemysłowego lub rolnego, wynikającej z faktu jego powstania w danym miejscu. Zgłoszenia oznaczenia geograficznego może dokonać jedynie grupa przedsiębiorców do organizacji upoważnionej do reprezentowania interesów producentów działającej na danym terenie, do właściwego organu administracji rządowej lub samorządu terytorialnego oraz w Urzędzie Patentowym RP. Korzyści z oznaczenia geograficznego mogą czerpać wszyscy przedsiębiorcy, których produkty spełniają wymogi związane z oznaczeniem geograficznym.
Jak chronić własność intelektualną?
W Polsce kwestie związane z ochroną własności intelektualnej reguluje Ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej oraz Ustawę z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Za naruszanie prawa własności intelektualnej, np. używanie bez zezwolenia danego znaku towarowego lub kopiowanie wynalazku, grozi odpowiedzialność cywilna lub karna. Poszkodowany może domagać się na drodze cywilnej zadośćuczynienia. Sąd może dodatkowo skazać sprawcę w procesie karnym nawet na karę pozbawienia wolności, szczególnie w przypadku, gdy naruszenie prawa własności miało na celu osiągnięcie korzyści majątkowych.
Przed zgłoszeniem wniosku o ochronę patentową warto zapoznać się z powszechnie dostępną wiedzą o tym, co zostało już udostępnione na temat rozwiązania danego problemu. W przypadku znaku towarowego dobrze jest przeprowadzić rozeznanie, czy dany znak nie został już zastrzeżony, bądź nie jest używany przez inny podmiot. By uzyskać ochronę w wielu państwach, należy złożyć wniosek patentowy w każdym z nich lub skorzystać z procedur międzynarodowych albo regionalnych.
Rozwój nowoczesnych technologii sprawia, że przed posiadaczami własności intelektualnej stają coraz to nowe wyzwania. Jednym z nich jest ochrona swoich praw z Internecie. Portal Money.pl doradza: „Kopiowanie zdjęć, treści, filmów wideo i innych przejawów działalności artystycznej, naukowej i kulturowej jest postrzegane jako łamanie praw dotyczących takiej własności. W takiej sytuacji powinieneś najpierw wezwać daną osobę do zaprzestania łamania praw autorskich – osobiście lub przy pomocy prawnika. Jeśli polubowne działanie nie przyniesie spodziewanych rezultatów, konieczne jest skierowanie sprawy do sądu. W pozwie trzeba wykazać, że przedmiot sprawy jest własnością intelektualną i ma cechy własnej, samodzielnej twórczości”. Portal radzi też, by podpisywać swoje wytwory bądź opatrzyć zdjęcia znakiem wodnym.
Problemy związane z wdrażaniem innowacyjnych rozwiązań
„Szybki rozwój rynku, międzynarodowa konkurencja, dążenie do wyższej jakości i nowoczesności wymagają bez wątpienia wprowadzania innowacji. Niewątpliwie są one „motorem” rozwoju gospodarczego. Przedsiębiorstwa, które chcą być konkurencyjne na rynku oraz rozwijać się, muszą stać się organizacjami innowacyjnymi. Badania dowodzą, że wprowadzenie innowacji procesowych może wpłynąć pozytywnie na produktywność firmy – wzrost o 14 proc. w ciągu 3 lat” – pisze Martyna Ostrowska w opracowaniu „Innowacje w polskich przedsiębiorstwach – bariery, korzyści oraz źródła finansowania”.
Jednak przedsiębiorcy często napotykają na przeróżne bariery we wdrażaniu innowacji. Przeszkodą stającą na drodze pracom badawczym w dużej mierze są względy finansowe. Chodzi o finansowanie badań na etapie rozwoju, demonstracji i wdrażania do produkcji. Trudności te dotyczą głównie małych i średnich przedsiębiorstw, które posiadają ograniczone zasoby gotówki bądź zdolności kredytowe. Z problemem tym wiąże się również brak wystarczających zachęt finansowych i zewnętrznych źródeł. Brak środków uniemożliwia też badanie rynku i oczekiwań konsumentów.
Drugą przyczyną niedostatecznej innowacyjności przedsiębiorstw jest brak wiedzy o istnieniu możliwości zastosowania nowatorskich rozwiązań, o potencjalnym popycie na innowacyjny produkt, wreszcie o rzeczywistym ryzyku inwestycyjnym związanym z wprowadzeniem nowego rozwiązania. Brak prawidłowej oceny ryzyka może spowodować nadmierne obawy ze strony przedsiębiorców.
Przeszkodą we wdrażaniu inwestycji są również złożone relacje między przedsiębiorcami a przedstawicielami świata nauki. − Oba środowiska różni od siebie postrzeganie problemów biznesowych, forma komunikacji, podejście do rozwiązywania spornych kwestii, stosunek do ograniczeń czasowych i finansowych, a nawet sposób budowania relacji interpersonalnych. Zmiana tego stanu rzeczy wymaga czasu i cierpliwości, wypracowania metod budowania współpracy i uczenia się od siebie – twierdzi dr Piotr Mikosik na łamach kwartalnika naukowego Instytutu Lotnictwa „Minib”.
Wojciech Ostrowski
Dodaj komentarz