Odpowiedzialność fundamentem bezpieczeństwa chemicznego
Ze względu na potencjalne ryzyko związane z właściwościami niebezpiecznych chemikaliów, którymi operuje przedsiębiorstwo, oraz niebezpieczne warunki prowadzonych procesów może ono stanowić źródło zagrożenia dla bezpieczeństwa chemicznego w wymiarze publicznym. Najczęstszą przyczyną zagrożeń są błędy ludzkie, rzadszą – wady materiałowe, usterki systemowe i zjawiska naturalne.
Dorota Kalisz, Lesław Górniak
Instytut Chemii Przemysłowej im. prof. I. Mościckiego w Warszawie
Ostatnio pojawił się nowy czynnik sprawczy – działalność zamierzona człowieka godząca w bezpieczeństwo publiczne, wykorzystująca zasoby przedsiębiorstwa, najczęściej objawiająca się pod postacią terroryzmu i przestępczości zorganizowanej. Dynamika zjawisk zamierzonych jest trudna do obiektywnej oceny i inaczej niż dla wypadków należy oszacowywać ryzyko nadużyć. Zależy ono m.in. od atrakcyjności celu, jaki może stanowić przedsiębiorstwo i od jego podatności.
O atrakcyjności celu decyduje rozmiar i rodzaj potencjalnych szkód o zasięgu masowym, jakie przestępca może wywołać, wykorzystując zasoby i infrastrukturę przedsiębiorstwa, jego lokalizację, znak firmowy itp. Podatność to inaczej wrażliwość na działania zamierzone. Kluczowym elementem podatności jest czynnik ludzki, zarówno wewnątrz firmy, jak i na zewnątrz: w sąsiednich firmach, w łańcuchu dostawczym chemikaliów, w społeczności lokalnej.
Specyficznym rodzajem współczesnych zagrożeń dla bezpieczeństwa chemicznego są zagrożenia cyfrowe. W cyberbezpieczeństwie zazwyczaj kładzie się nacisk na ciągłość operacyjną firmy, ochronę zasobów biznesowych i własności intelektualnej.
Niemniej ważnym aspektem, który trzeba uwzględnić, są potencjalne ataki cyfrowe na instalacje przemysłowe. Realnym dowodem tego zagrożenia był cyberatak na rurociąg Baku–Tbilisi –Ceyhan (BTC), przeprowadzony w 2008 roku. Straty w wyniku zniszczeń i czasowego zamknięcia rurociągu oszacowano na 5 mln dol.
Przeciwdziałanie nielegalnemu wykorzystaniu zasobów przedsiębiorstwa w celu wywołania zagrożeń zbiorowych staje się obecnie coraz ważniejszym wyzwaniem dla przedsiębiorców. Umiejętność prowadzenia działalności w zgodzie z bezpieczeństwem załogi, lokalnej społeczności, środowiska naturalnego poprzez redukcję podatności na nadużycia intencjonalne świadczy o prawidłowości zarządzania oraz odpowiedzialnej polityce firmy.
Kultura bezpieczeństwa chemicznego podstawą prewencji
Przedsiębiorcy często nie zdają sobie sprawy, jak znaczącą rolę mogą odegrać w dziedzinie bezpieczeństwa publicznego – od kulturotwórczej po prewencyjną. Aby tak było, potrzebne jest szerzenie świadomości, że za bezpieczeństwo odpowiedzialne są nie tylko wyznaczone służby i instytucje państwowe, ale że jest to zadanie dla każdego: od najniższego szczeblem pracownika do kierownictwa.
O wymiernych efektach można mówić dopiero wtedy, gdy skuteczność działań nie wynika wyłącznie ze strachu przed odpowiedzialnością karną za niedopełnienie obowiązków, lecz wypływa z przekonań własnych i odpowiedzialności za ludzkie życie i zdrowie oraz środowisko naturalne, które może być celem ataku. Fundamentem takiej postawy jest tak zwana „kultura bezpieczeństwa chemicznego”.
Aby móc krzewić tę kulturę w przedsiębiorstwie potrzebne są: świadomość zagrożeń i ich identyfikacja, analiza i ocena podatności, dostęp do fachowych źródeł wiedzy, cykliczne szkolenia i praktyczne warsztaty z zakresu bezpieczeństwa chemicznego, podejmowanie środków zaradczych w formie odpowiednich procedur, permanentna polityka dostosowywania się do zmieniającego się ryzyka zagrożeń. Ważne są też sprawna współpraca w wymianie informacji, czytelny przydział kompetencji i obowiązków, jak również koordynacja wspólnych działań wewnątrz przedsiębiorstwa i poza nim, uwzględniająca kooperację z odpowiednimi służbami państwowymi.
Idea w praktyce
W latach 2013–2015 w Instytucie Chemii Przemysłowej (IChP) realizowano projekt „Ku kulturze bezpieczeństwa chemicznego” w ramach programu „Zapobieganie i walka z przestępczością” Dyrektoriatu Generalnego Spraw Wewnętrznych Komisji Europejskiej. Jego efektem było stworzenie podstawy programowej dla budowania kultury bezpieczeństwa chemicznego we współpracy z Międzynarodowym Centrum Bezpieczeństwa Chemicznego (ICCSS), Rządowym Centrum Bezpieczeństwa, Departamentem Bezpieczeństwa Narodowego rządu USA, Centrum Bezpieczeństwa MANHAZ w Narodowym Centrum Badań Jądrowych, Interpolem, Akademią Obrony Narodowej, Ministerstwem Gospodarki (obecnie Ministerstwem Rozwoju), Państwową Inspekcją Sanitarną, Państwową Strażą Pożarną, Służbą Celną i Prokuraturą Generalną.
Ideą projektu było dobrowolne działanie na zasadach ścisłej współpracy. Spośród wiodących przedsiębiorstw chemicznych pozyskano osoby chętne do przejścia profesjonalnego szkolenia i uzyskania certyfikatu trenera bezpieczeństwa chemicznego. Następnie trenerzy przekazywali swoją wiedzę, prowadząc ogólnokrajowe szkolenia skierowane głównie do przedstawicieli sektora małych i średnich przedsiębiorstw, gdyż jak wynika z doświadczenia ekspertów z IChP, sektor ten potrzebuje większego wsparcia w podnoszeniu poziomu bezpieczeństwa chemicznego w porównaniu z dużymi firmami.
Na podstawie szkoleń wywnioskowano, że istnieje szereg barier ograniczających współpracę w zakresie prewencji działań przestępczych z udziałem chemikaliów. Do barier tych należą m.in.: częste traktowanie zagadnień bezpieczeństwa chemicznego jako obowiązek, a nie misję przedsiębiorstwa; w większości przypadków brak wyznaczonego koordynatora do współpracy wewnętrznej i zewnętrznej; niedostateczna ilość źródeł specjalistycznej wiedzy, procedur sprawnie organizujących pracę załogi w warunkach kryzysowych i praktycznych ćwiczeń w tym zakresie; resortowość legislacji i ustalonych procedur utrudniająca jednoznaczność rozumienia tych samych przepisów w korelacji z procedurami z innego resortu.
Odpowiadając na potrzeby uczestników szkoleń we współpracy z Międzynarodowym Centrum Bezpieczeństwa Chemicznego, stworzono platformę wymiany wiedzy i dobrych praktyk z zakresu bezpieczeństwa chemicznego, umieszczoną na portalu http://net-work.iccss.eu. Obecnie platforma ta dostępna jest dla wszystkich zainteresowanych współpracą, którzy się na niej zarejestrują.
Jako źródło specjalistycznej wiedzy wydany został „Podręcznik Trenera Bezpieczeństwa Chemicznego” (ISBN 978-83-925627-6-4, Instytut Chemii Przemysłowej, Warszawa 2015), prezentujący interdyscyplinarne podejście do zagadnień bezpieczeństwa chemicznego ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb przedsiębiorców.
W przystępny i profesjonalny sposób porusza on zagadnienia związane z bezpieczeństwem wewnętrznym państwa, zarządzaniem kryzysowym, ratownictwem chemicznym, zadaniami organów prawa i porządku, bezpieczeństwem transportu towarów niebezpiecznych, analizą zagrożeń i podatnością przedsiębiorstw na działania przestępcze, rolą przedsiębiorców w systemie bezpieczeństwa publicznego i wiele innych.
Wypracowanie odpowiednich standardów postępowania i nacisk na interoperacyjność przedsiębiorców zarówno z instytucjami i służbami państwowymi, jak i z lokalną społecznością, organizacjami pozarządowymi, partnerami biznesowymi i instytucjami nauki, może znacząco zwiększyć szansę na podniesienie bezpieczeństwa chemicznego w wymiarze publicznym oraz zmniejszyć ryzyko zagrożeń zbiorowych.
Przy zakładach które są narażone na wybuchy oraz wykorzystują środki trujące warto przeprowadzać dodatkowe kontrole aby zapewnić bezpieczeństwo pracownikom oraz okolicznym mieszkańcom.