Czy REACH wpływa na konkurencyjność?

Chemia Energetyka Nowości Ochrona Środowiska Wybór redakcji Zarządzanie

Przemysł był i powinien pozostać kluczowym elementem budowania dobrobytu Europy i świata. Jest źródłem konkurencyjności gospodarki, bez którego inne sektory, np. nowoczesne usługi, nie mogłyby istnieć. Dlatego też innowacje tworzone w Polsce i UE, dzięki rosnącym nakładom na badania i rozwój, powinny być wdrażane w przemyśle europejskim, a nie sprzedawane w postaci patentów czy licencji.

Jednym z bardziej innowacyjnych sektorów polskiej gospodarki, którego funkcjonowanie w ogromnym stopniu uzależnione jest od otoczenia rynkowego, jest przemysł chemiczny. Zmieniające się warunki rynkowe oraz wyzwania, jakim musi sprostać branża chemiczna, będą miały wpływ na przyszłą kondycję i osiągane wyniki. Należą do nich m.in.: kosztowne obowiązki wynikające z regulacji unijnych (np. rozporządzenie REACH, dyrektywa o emisjach przemysłowych), potrzeba dywersyfikacji koszyka energetycznego, handel emisjami, wejście Rosji do WTO, obniżka cen gazu w USA, spowolnienie gospodarcze w UE. Szansę na utrzymanie konkurencyjności i ożywienie gospodarcze postrzega się w działaniach zmierzających do reindustrializacji przemysłu.

REACH i problemy z nim związane

Rozporządzenie REACH, wprowadzające na terenie UE system produkcji i obrotu chemikaliami, weszło w życie w 2007 roku. Jego celem jest wspieranie konkurencyjności i innowacyjności, swobodnego przepływu substancji chemicznych na terenie Unii Europejskiej, a także zapewnienie wysokiego poziomu zdrowia i środowiska. Rozporządzenie REACH postrzegane jest jako kompleksowe. Wprawdzie projektowane było z myślą o branży chemicznej, niemniej jednak regulowane obszary dotyczą wielu sektorów powiązanych, m.in. przemysłu: włókienniczego, motoryzacyjnego, elektronicznego, lotniczego, kosmetycznego, chemii gospodarczej, wapienniczego, cementowego, przetwórstwa metali, hutniczego, tworzyw sztucznych, drzewnego, papierniczego. Dwa pierwsze etapy rejestracji, tj. 2010 i 2013 rok, dotyczyły substancji wysokotonażowych, tym samym dokonały jej firmy duże (strukturę firm z Polski przedstawia wykres 1). Ostatni etap rejestracji dotyczyć będzie substancji niskotonażowych – w 2018 roku dokonywać go będą przede wszystkim małe i średnie przedsiębiorstwa. Polskie firmy dostrzegają problem obciążeń finansowych z tytułu rejestracji. Większość przedsiębiorstw dokonuje jej wspólnie w ramach konsorcjów (wykres 2 prezentuje liczbę rejestrujących i ich rolę w procesie). Małe i mikroprzedsiębiorstwa często deklarują chęć rezygnacji z dokonania rejestracji i zaprzestanie produkcji z powodu jej zbyt wysokich kosztów . Niezależnie od nich, znaczące obciążenia generowane są także zmianami wynikającymi z ograniczenia stosowania substancji chemicznych oraz procedury udzielania zezwoleń. Zmiany te oznaczają dla przedsiębiorców konieczność poszukiwania zamienników, nowych źródeł surowców, a nierzadko zmianę technologii. Są to procesy kosztowne, wymagające nakładów finansowych oraz dostatecznie długiego czasu na wprowadzenie stosownych zmian (często wieloletnich okresów przejściowych). Niepokojące jest zatem tempo wprowadzanych w ra mach rozporządzenia zmian. W ciągu 6 lat rozporządzeniami KE wprowadzono ich ponad 20.

REACH a konkurencyjność

Zapewnienie konkurencyjności postrzegane jest we współczesnym świecie jako jedno z najważniejszych wyzwań. Europejski przemysł, będący istotną częściąświatowej gospodarki i przykładem dojrzałego rynku, powinien z całą pewnością kroczyćścieżką długookresowego wzrostu i w pełni wykorzystywać istniejący potencjał rozwojowy. W takich okolicznościach tworzenie mechanizmów, które służą zapewnieniu ochrony zdrowia, są przyjazne środowisku i równocześnie sprzyjają rozwojowi konkurencyjności, powinno mieć charakter spójnych i skoordynowanych działań. Rosnące zaniepokojenie wzbudzają informacje płynące z sektorów zaawansowanych technologii, w tym przemysłu lotniczego. Dotyczą one problemów związanych z pracami zmierzającymi do zastąpienia w procesach technologicznych substancji zawierających chrom (VI). Działania te są konsekwencją zmian legislacyjnych rozporządzenia REACH. Należy zauważyć, że np. w przypadku branży lotniczej procesy z zastosowaniem związków chromu (VI) służą produkcji krytycznych elementów wykorzystywanych w samolotach. W przypadku wielu procesów brak jest obecnie zamienników, które umożliwiałyby uzyskanie wymaganych normami bezpieczeństwa parametrów technicznych. Ponadto specyfika branży lotniczej sprawia, że wszelkie zmiany technologiczne są czasochłonne i wymagają przeprowadzania długotrwałych testów, które potwierdzają niezawodną jakość produktów, tj. silników lotniczych, statków powietrznych, oraz pozyskania stosownych certyfikatów, które gwarantują bezpieczeństwo produktu i lotu. Działania podejmowane w obszarze regulacyjnym muszą zatem przebiegać w sposób zrównoważony i obejmować kompleksową ocenę dotyczącą wszystkich aspektów, tj. konsekwencje propozycji legislacyjnych dla poszczególnych branż i sektorów przemysłu, małych i średnich przedsiębiorstw, skutków proponowanych rozwiązań nie tylko dla całej UE, lecz także dla poszczególnych państw członkowskich oraz regionów. Tylko spójne podejście, zmierzające do zachowania równowagi pomiędzy kwestiami ochrony zdrowia i środowiska a innowacją i możliwością trwałego rozwoju, może zapewnić warunki dla stabilnego wzmacniania przemysłu oraz stanowić podstawę do budowania przewagi konkurencyjnej UE. W przeciwnym wypadku będziemy świadkami dalszej delokalizacji produkcji, zwiększania konkurencyjności przenoszonej poza obszar unijny działalności oraz wzrostu gospodarczym państw trzecich.

Konsultacje społeczne

Częste zmiany otoczenia regulacyjnego przedsiębiorstw wymuszają konieczność ciągłego śledzenia prac, jakie toczą się na forum Unii Europejskiej, zarówno w Komisji Europejskiej, jak i Europejskiej Agencji Chemikaliów. Niejednokrotnie interwencja przedsiębiorców na wczesnym etapie prac pozwoliła na łagodzenie przyszłych ograniczeń lub też zmieniała podejście do wielu problemów. Interwencja taka musi być jednak poparta jasnymi i rzeczowymi argumentami, które zrozumiałe będą dla wszystkich stron. W Polsce w dalszym ciągu nie jest doceniana rola konsultacji społecznych, które prowadzone są przez ECHA i KE drogą elektroniczną, a w których udział mogą wziąć wszyscy przedsiębiorcy i obywatele UE.

Wsparcie przedsiębiorstw

Od 2007 roku funkcjonuje finansowany przez Ministerstwo Gospodarki punkt konsultacyjny ds. REACH i CLP. Z jego usług mogą korzystać wszystkie firmy prowadzące działalność gospodarczą w Polsce. Zakres świadczonych usług obejmuje m.in.: działalność doradczą w zakresie np. przygotowywania arkuszy rejestracyjnych, raportów bezpieczeństwa chemicznego, opracowywania, weryfikacji i uzupełniania kart charakterystyki zgodnie z wymogami rozporządzenia REACH; cykle szkoleń dotyczące obowiązków przedsiębiorców wynikających z rozporządzenia REACH; konsultacje telefoniczne oraz drogą elektroniczną; działalność informacyjną. Od 2005 roku w ramach portalu Ministerstwa Gospodarki działa serwis poświęcony systemowi REACH i CLP (www.mg.gov.pl/REACH).

Wyzwania

Obecnie pomiędzy USA a UE trwają negocjacje nad utworzeniem strefy wolnego handlu (tzw. TTIP), która obejmowałaby m.in. handel towarami i kwestie bezpośrednio z nim związane, tj. standardy techniczne, regulacyjne, prawa własności intelektualnej. Wśród głównych obszarów negocjacyjnych znajduje się także obszar chemikaliów. Zdając sobie sprawę z tego, jak bardzo różnią się system amerykański od REACH, można się spodziewać twardych negocjacji, ale także zmian. Jak duży wpływ będzie to mieć na europejską filozofię zarządzania chemikaliami, pokaże najbliższa przyszłość.