Samorządy nie są pozostawione bez wsparcia
Odnosząc się do mojego doświadczenia samorządowego, obserwuję, że jednostki samorządowe od lat borykają się z wieloma problemami, poczynając od potrzeb lokalnych, a kończąc na niszczycielskim żywiole przyrody. I od lat sobie z nimi radziły − mówi dr Iwona Wieczorek, dyrektor Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego, w rozmowie o kondycji i potrzebach samorządów oraz roli NIST w ich profesjonalizacji.
Iwona Wieczorek, dyrektor Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego
Jaką diagnozę postawiłaby pani polskim samorządom, biorąc pod uwagę różne aspekty ich działalności?
Iwona Wieczorek: Widoczna jest działalność inwestycyjna samorządów, czego bez wątpienia oczekują lokalne społeczności, zwłaszcza w obszarze infrastruktury drogowej. Pomimo systematycznej poprawy stan dróg, zwłaszcza miejskich, wciąż stanowi wyzwanie, m.in. ze względu na poziom bezpieczeństwa ruchu drogowego, a także zwiększenie atrakcyjności i dostępności terenów inwestycyjnych. Biorąc pod uwagę działania na szczeblu krajowym w odniesieniu do budowy systemu autostrad i dróg ekspresowych, samorządowe inwestycje infrastrukturalne przyczyniają się do stworzenia zintegrowanego systemu transportowego, a to w obecnej sytuacji geopolitycznej nie jest bez znaczenia w aspekcie obronności kraju. Możliwość pozyskania środków z Rządowego Funduszu Rozwoju Dróg zapewnia stabilne wsparcie budowy dróg wojewódzkich, powiatowych i gminnych.
Projekty dotyczące ochrony zasobów oraz energii odnawialnej dowodzą z kolei myślenia strategicznego. Widoczny jest też wzrost elektronizacji usług na rzecz mieszkańców, wymuszony poniekąd przez Covid-19. Zmiany demograficzne, zwłaszcza zjawisko starzenia się społeczeństwa, kreują trend aktywnej polityki prorodzinnej. Wsparcie dla młodych pociąga za sobą tworzenie przez JST szerokiej oferty instytucjonalnych form opieki i edukacji dzieci.
W jakiej kondycji są finanse samorządów w czasie kryzysu związanego z następstwami pandemii oraz sytuacją ekonomiczną?
Iwona Wieczorek: Odnosząc się do okresu pandemii, kryzys dotknął wszystkie samorządy, choć w nierównej mierze. Niemniej skala problemów finansowych jednostek samorządu terytorialnego w 2020 r. okazała się mniejsza, niż przewidywano. Odnotowano spadek dochodów z PIT i CIT, które w miastach stanowią znaczącą pozycję w dochodach ogółem. Jak deklarowała strona rządowa, w grudniu 2021 r. samorządy otrzymały dodatkowe 8 mld zł – podzielone algorytmem. Pieniądze te mogły wydać zgodnie ze swoimi potrzebami – na wydatki bieżące lub inwestycyjne. Zakłada się, że w kolejnych latach dochody samorządowe będą wyższe, niż wynika z prognoz, a dochody z PIT i CIT będą przekazywane w równych miesięcznych transzach. Dla samorządów to gwarancja dochodów i ułatwienie przy planowaniu i realizacji budżetów.1
Co oznacza w tym kontekście uchwalona we wrześniu 2022 r. ustawa wprowadzająca zmiany w obowiązującej dotychczas Ustawie o dochodach jednostek samorządu terytorialnego?
Iwona Wieczorek: Ustawa ma na celu wsparcie finansowe w realizacji zadań jednostek samorządu terytorialnego i umożliwienie im większego włączenia się w zadania z zakresu poprawy efektywności energetycznej oraz ograniczenie kosztów zakupu ciepła ponoszonych przez odbiorców. Umożliwia samorządom dążenie do maksymalnego wykorzystania ich możliwości inwestycyjnych przy jednoczesnym zachowaniu bezpieczeństwa finansowego.
Zmiany w ustawie obejmują m.in. modyfikację tworzonej w budżecie państwa rezerwy subwencji ogólnej, zmiany w zakresie kryteriów, jakie musi spełniać gmina, aby otrzymać premię aktywizującą lub inwestycyjną, jak również zmiany dotyczące zasad jej podziału między uprawnione gminy, modyfikację zasad zmniejszania części subwencji ogólnej ustalonej na rok budżetowy przez ministra finansów, wydłużenie do 2025 r. okresu, w którym gminy muszą wydatkować określone środki na inwestycje w zakresie wodociągów i zaopatrzenia w wodę, określenie zasad zwrotu nienależnej kwoty części oświatowej subwencji ogólnej za lata poprzedzające rok budżetowy, stworzenie podstawy prawnej do zasilenia jednostek samorządu terytorialnego w 2022 r. dodatkowymi wpływami z podatku dochodowego od osób fizycznych oraz modyfikację obowiązków JST w sferze poprawy efektywności energetycznej i zasad obliczania kwot subwencji ogólnej na rok 2023.
Jakiego rodzaju wsparcia JST potrzebują dziś najbardziej, aby wyjść cało z kryzysu i stawić czoła wyzwaniom?
Iwona Wieczorek: W mojej ocenie niezwykle ważna jest dalsza dobra współpraca między stroną rządową i samorządową. Odnosząc się do mojego doświadczenia samorządowego, obserwuję, że jednostki samorządowe od lat borykają się z wieloma problemami, poczynając od potrzeb lokalnych, a kończąc na niszczycielskim żywiole przyrody. I od lat sobie z nimi radziły. W ostatnim czasie wielkimi wyzwaniami były pandemia Covid-19 i wojna w Ukrainie. W tym kontekście istotne są rozwiązania rekompensujące koszty poniesione przez samorządy na rzecz pomocy Ukrainie.
Samorządy potrzebują dziś wsparcia w zakresie wyzwań demograficznych oraz nowych inwestycji infrastrukturalnych. Korzystają zatem z Rządowego Funduszu Polski Ład. Dzięki dofinansowaniom powstają nowe drogi, żłobki, przedszkola, ścieżki rowerowe. Warto podkreślić wsparcie dla gmin i powiatów, w których zlokalizowane były PGR-y − to nawet 98 proc. bezzwrotnego dofinansowania. Z pierwszego naboru w ramach Rządowego Funduszu Polski Ład skorzystało ok. 97 proc. samorządów.
Jak samorządowcy podchodzą do rozwoju kompetencji i oferty edukacyjnej skierowanej do sektora administracji publicznej?
Iwona Wieczorek: Zasoby ludzkie odgrywają kluczową rolę w administracji publicznej, dlatego należy dbać o podnoszenie ich kompetencji. Pracownicy samorządowi korzystają z różnych form podnoszenia wiedzy i kwalifikacji zawodowych, co wynika z ustawy z 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych. Zgodnie z art. 16 ust. 2 w czasie trwania zawartej umowy o pracę na czas określony dla pracownika organizuje się służbę przygotowawczą, która ma na celu teoretyczne i praktyczne przygotowanie go do należytego wykonywania obowiązków służbowych.
Wychodząc naprzeciw tym wymogom, Instytut umożliwia zdalne odbycie służby przygotowawczej, zakończone egzaminem. Dotychczas skorzystało z tego 16 012 osób. Jednym z obszarów funkcjonowania NIST jest profesjonalizacja kadr samorządowych, z czym wiąże się bogata oferta szkoleń, konferencji i seminariów dedykowanych jednostkom samorządu terytorialnego. Ich szeroka tematyka odpowiada na aktualne potrzeby miast, gmin i powiatów. Dotychczas w szkoleniach, seminariach oraz konferencjach organizowanych przez Instytut wzięło udział ponad 200 tys. osób. Od 2017 r. na platformie służby przygotowawczej oraz e-learningowej platformie szkoleniowej zarejestrowało się ponad 36,5 tys. użytkowników. Przy tym znaczna część samorządów korzysta z tej formy wsparcia wielokrotnie, traktując ją jako uzupełnienie oferty szkoleń realizowanych przez NIST.
Jak należałoby niwelować różnice w zasobności poszczególnych jednostek terytorialnych, aby wszystkie samorządy miały równe szanse?
Iwona Wieczorek: Od 1 stycznia 2004 r. funkcjonuje mechanizm korekcyjno-wyrównawczy dochodów jednostek samorządu terytorialnego, zwany potocznie „janosikowym”. Od początku sposób jego uregulowania budzi kontrowersje. Sprzeciwy rodził nie tyle fakt jego istnienia, ile kształt rozwiązania, a w konsekwencji − skutki. Funkcjonowanie tego systemu w obecnej postaci przez wiele samorządów jest postrzegane jako niesprawiedliwe. Stąd trwają prace zmierzające do optymalizacji podziału środków dla samorządów.
Jakie są priorytetowe kierunki projektów badawczych realizowanych przez NIST i w jakim stopniu odpowiadają one bieżącym problemom samorządów?
Iwona Wieczorek: Reagujemy na zagadnienia sygnalizowane przez samorządowców. Od momentu powołania Instytut przygotował liczne badania, które analizują wybrane problemy występujące w obszarze realizacji zadań administracji samorządowej. Poruszana w nich problematyka dotyczyła m.in. wykorzystania przez miasta inteligentnych rozwiązań w oparciu o ideę Smart City, lokalnej prasy samorządowej, oceny stanu i potencjału parków pozostających w zasobach JST, wspólnej metody oceny CAF w polskiej administracji samorządowej, nowoczesnych rozwiązań w transporcie publicznym w JST, diagnozy gmin uzdrowiskowych, zarządzania zasobami ludzkimi w jednostkach samorządu terytorialnego, analizy porównawczej poziomu życia mieszkańców miast na prawach powiatu w latach 2007 i 2017.
Zgłębialiśmy możliwość zastosowania koncepcji logistyki i zarządzania siecią powiązań międzyorganizacyjnych w praktyce zarządzania jednostkami terytorialnymi, pochylaliśmy się nad działaniami na rzecz profilaktyki zdrowotnej realizowanymi w jednostkach samorządu terytorialnego w województwie łódzkim, przypatrywaliśmy się współpracy międzynarodowej miast polskich oraz działaniom podejmowanym przez jednostki samorządu terytorialnego na rzecz wzmocnienia poczucia wspólnoty mieszkańców, takim jak Karta Mieszkańca. Analizowaliśmy wyniki wyborów prezydentów, burmistrzów i wójtów w latach 2002−2018, jak również doświadczenia JST z zakresie realizacji projektów w ramach Programu Współpracy Transgranicznej Polska−Białoruś−Ukraina. Przedmiotem naszych zainteresowań były też badania standardów usług pomocy i integracji społecznej w gminach i powiatach województwa łódzkiego i śląskiego. W związku z rozwiązaniami, które należało wprowadzić w czasie pandemii Covid-19, przygotowujemy się do analizy doświadczeń funkcjonowania urzędów m.in. w zakresie trwałości rozwiązań wypracowanych w okresie pracy zdalnej.
NIST jest gotowy na współpracę przy rozwiązywaniu bieżących problemów JST. Rezultaty naszej działalności naukowej upowszechniane są m.in. w formie nieodpłatnych publikacji przekazywanych jednostkom samorządowym oraz bibliotekom akademickim. Wydawnictwa posiadają walor praktyczny i mogą być wykorzystywane przez samorządowców jako narzędzie profesjonalizacji kadr. Ważny kanał popularyzacji wyników badań stanowi strona internetowa NIST − www.nist.gov.pl, którą w 2022 r. odwiedzono 420 tys. razy.
Jak własne doświadczenia samorządowca przekładają się na zarządzanie Instytutem, odpowiadające realnym potrzebom JST?
Iwona Wieczorek: Ponieważ Instytut realizuje zadania związane z prowadzeniem badań i analiz oraz opracowywaniem ekspertyz i opinii w zakresie funkcjonowania samorządu terytorialnego, ważne jest zarówno moje dotychczasowe doświadczenie zawodowe, przydatne w zarządzaniu, jak i korzystanie z mojego dorobku naukowego2. To przekłada się m.in. na działalność wydawniczą, edukacyjną i szkoleniową NIST. Doświadczenie prezydenta miasta Zgierza, członka zarządu Związku Miast Polskich i Łódzkiego Obszaru Metropolitalnego oraz członka Powiatowej Rady Zatrudnienia w Zgierzu bez wątpienia pomaga mi w codziennej pracy na rzecz wsparcia jednostek samorządu terytorialnego. Praktyka kierowania urzędem miasta dała mi wieloaspektowe spojrzenie oraz lepsze zrozumienie wyzwań, z którymi mierzą się na co dzień samorządowcy.
Z uwagi na fakt, że byłam prezesem stowarzyszenia oraz działałam społecznie − m.in. na rzecz popularyzacji profilaktyki zdrowotnej i roli mutacji genu BRCA1 w rozwoju raka piersi i jajnika, ponieważ sama jestem nosicielką BRCA1 i dwukrotnie walczyłam z rakiem piersi − niezmiernie ważne jest dla mnie popularyzowanie idei rozwoju społeczeństwa obywatelskiego.
Współpraca z organami administracji rządowej i samorządowej, organizacjami pozarządowymi, krajowymi jednostkami naukowymi sprawia mi satysfakcję, a uhonorowanie NIST medalem z okazji 30-lecia Związku Gmin Pomorskich oraz liczne podziękowania za efekty naszej pracy są dla mnie ogromnym wyróżnieniem.
Jak polskie samorządy zdają egzamin z solidarności społecznej? Czy wojna w Ukrainie była tego dobrym sprawdzianem?
Iwona Wieczorek: Polskie samorządy dobrze zdały egzamin z pomocy Ukrainie. O skali tego wyzwania świadczą dane Straży Granicznej − od 24 lutego 2022 r. do 29 stycznia 2023 r. granicę polsko-ukraińską przekroczyło 9,513 mln uchodźców z Ukrainy, głównie kobiet i dzieci. Jednostki samorządu terytorialnego bez wahania przyjęły na siebie ciężar pomocy uchodźcom. Dzięki sprawności organizacyjnej samorządów oraz zaangażowaniu Polaków udało się zapewnić przybywającym Ukraińcom pobyt w Polsce. Wsparcie najczęściej obejmowało: zakwaterowanie, wyżywienie, pomoc medyczną i psychologiczną, organizację transportu, zapewnienie tłumaczy, sprawne załatwienie formalności w urzędzie. Samorządy tworzyły ukraińskie wersje językowe swoich stron internetowych, uruchamiały infolinię w języku ukraińskim, organizowały kursy języka polskiego, ale również pomogły uchodźcom w organizacji świąt i spotkań okolicznościowych. Liczne samorządy udzielały wsparcia swoim partnerskim gminom z Ukrainy, organizując transport leków, żywności, a także przekazując wozy strażackie, karetki pogotowia. Trzeba podkreślić zaangażowanie lokalnych organizacji pozarządowych, szczególnie Kół Gospodyń Wiejskich i Ochotniczych Straży Pożarnych.
Zarówno dla samorządów, jak i całych lokalnych społeczności, toczący się w Ukrainie konflikt zbrojny stanowił sprawdzian solidarności społecznej. Wszystkim aktywnie włączającym się w przyjmowanie uchodźców oraz przekazywanie pomocy humanitarnej należą się wyrazy uznania. Dziś udzielane wsparcie ma charakter systemowy i długoterminowy, gdyż wielu obywateli Ukrainy zdecydowało się pozostać w Polsce. Taka sytuacja stawia przed samorządami nowe wyzwania, choćby w obszarze edukacji, ochrony zdrowia czy pomocy społecznej. Narodowy Instytut Samorządu Terytorialnego przygotował cykl 14 bezpłatnych szkoleń online, których tematyka odnosiła się do rozwiązań wprowadzonych Ustawą z dnia 12 marca 2022 r. o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa, w których wzięło udział blisko 3700 samorządowców. We współpracy z Rzecznikiem Praw Obywatelskich przygotowaliśmy dwuczęściowy webinar skierowany głównie do wolontariuszy oraz organizacji pozarządowych. Przykłady działań samorządów, które zechciały podzielić się z nami swoimi doświadczeniami, na rzecz pomocy uchodźcom z Ukrainy można znaleźć na stronie NIST3.
Rozmawiał Piotr Nowacki
1 Por. www.gov.pl/web/polski-lad/dodatkowe-pieniadze-na-inwestycje-w-calym-kraju-ruszaja-kolejne-nabory-wnioskow-w-ramach-rzadowego-funduszu-polski-lad/
2 dr Iwona Wieczorek jest autorką, współautorką i redaktorem ponad 60 publikacji naukowych, wzięła udział w ok. 70 konferencjach krajowych i międzynarodowych, była koordynatorem, sekretarzem oraz brała udział i nadzorowała realizację projektów z wykorzystaniem środków zewnętrznych.
3 https://nist.gov.pl/informacje/samorzad-pomaga-ukrainie
Dodaj komentarz