Nowa Ustawa o fundacjach rodzinnych

Aktualności Firma Firmy rodzinne Prawo Warto wiedzieć

6 lutego 2023 r. Prezydent RP podpisał ustawę, która wzorem innych krajów europejskich ustanawia nową perspektywę faktyczną i prawną dla firm rodzinnych i ich sukcesorów, czyli wprowadza pojęcie fundacji rodzinnej. Z szacunków środowiska firm rodzinnych wynika, że w Polsce jest ich blisko 830 tysięcy. Generują one przychód o łącznej wartości 322 mld zł w skali roku, a tym samym ich wkład w budowę PKB kształtuje się na poziomie ok. 18 proc.

mec. Marta Olczak-Klimek

Trudne sukcesje

Z danych Instytutu Biznesu Rodzinnego wynika, że w ciągu najbliższych 5 lat sukcesję planuje ok. 57 proc. firm rodzinnych. Przy tym tylko 8,1 proc. następców przedsiębiorców deklaruje chęć prowadzenia firmy stworzonej przez rodziców. Aby skutecznie przeprowadzić proces sukcesji, przedsiębiorcy muszą posiadać swoich następców prawnych, którzy nie tylko będą w stanie dalej prowadzić biznes, ale przede wszystkim będą chcieli to robić. Niestety nie zawsze ten warunek jest możliwy do spełnienia.

Często istotnym problemem w zaplanowaniu sukcesji jest także liczba potencjalnych następców prawnych. W rodzinach wielodzietnych najczęściej dochodzi do podziału następców na tych, którzy przejmą biznes, i tych, którzy dostaną rekompensatę od przejmujących biznes rodzinny, np. w postaci nieruchomości czy środków pieniężnych. Kolejnym utrudnieniem w zaplanowaniu sukcesji może być brak sprawnej komunikacji pomiędzy następcami prawnymi.

W przypadku braku sukcesora, który chciałby kontynuować biznes, albo braku konsensusu pomiędzy członkami rodziny właściciele przedsiębiorstw niejednokrotnie muszą decydować się na sprzedaż firmy. Prowadzi to przede wszystkim do utraty jej rodzinnego charakteru, co dla niektórych konsumentów ma istotne znaczenie. Obecnie coraz częściej można dostrzec trend wykupywania przedsiębiorstw przez obcokrajowców nastawionych wyłącznie na osiąganie zysku.

Uwarunkowania prawne

W aktualnym stanie prawnym nestorzy firm rodzinnych mają ograniczone możliwości przekazania swojego biznesu. Mogą skorzystać z rozwiązań zawartych w przepisach Kodeksu cywilnego (dalej KC) oraz Kodeksu spółek handlowych (dalej KSH), jednak należy stwierdzić, że w polskim porządku prawnym brakuje wystarczających instrumentów zapewniających ochronę przed podziałem majątku powstałego w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą po przeprowadzeniu sukcesji, zarówno za życia, jak i po śmierci właściciela.

Ustawa jest odpowiedzią na zgłaszane przez środowisko firm rodzinnych postulaty wprowadzenia do polskiego prawa nowej instytucji ułatwiającej wielopokoleniową sukcesję oraz pozwalającej pogodzić interesy związane z działalnością gospodarczą z interesami prywatnymi.

Ustawa o fundacji rodzinnej reguluje przede wszystkim kwestie organizacji i funkcjonowania fundacji rodzinnej, w tym prawa i obowiązki fundatora i beneficjenta. Uzupełniająco wprowadza zmiany w zakresie prawa do zachowku oraz reguły opodatkowania w związku z ustanowieniem, działalnością i rozwiązaniem fundacji rodzinnej. Nazwę nowej instytucji zaczerpnięto z nazw analogicznych instytucji funkcjonujących w innych krajach (np. w Szwajcarii, Niemczech, Danii czy Holandii). Jest ona adekwatna do struktury organizacyjnej oraz celów, jakie ma spełniać.

Pojęcie fundacji rodzinnej

Zgodnie z treścią obowiązujących przepisów fundacja rodzinna jest osobą prawną utworzoną w celu gromadzenia mienia, zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania świadczeń na rzecz beneficjentów. Ustanawiając fundację rodzinną, fundator ma obowiązek określić w statucie szczegółowy cel funkcjonowania fundacji rodzinnej.

Przez świadczenie na rzecz beneficjentów należy rozumieć wszelkie składniki majątkowe, w tym środki pieniężne, rzeczy lub prawa przeniesione na beneficjenta albo oddane beneficjentowi do korzystania przez fundację rodzinną. W przypadku, gdy beneficjentem jest osoba fizyczna, fundacja rodzinna może pokrywać koszty utrzymania beneficjenta lub jego kształcenia. Organami fundacji rodzinnej są zarząd, rada nadzorcza oraz zgromadzenie beneficjentów.

Założenie fundacji

Fundacja rodzinna nabywa osobowość prawną z chwilą wpisu do rejestru fundacji rodzinnych, a tworzona jest przez fundatora w formie aktu założycielskiego albo na podstawie testamentu, dla którego przewidziano formę aktu notarialnego. Kwestia ta jest o tyle istotna, że ustawodawca nie przewiduje jakichkolwiek wyjątków. Statut ustalany przez fundatora także wymaga formy aktu notarialnego.

Z chwilą sporządzenia aktu założycielskiego albo ogłoszenia testamentu powstaje fundacja rodzinna w organizacji, która od tego momentu może prowadzić działalność przewidzianą w ustawie i statucie nadanym przez fundatora. Fundacja rodzinna ma prawo wykonywać działalność gospodarczą w rozumieniu ustawy Prawo przedsiębiorców tylko w zakresie przewidzianym w ustawie, przez co akt założycielski musi być zgodny z ustawowym katalogiem dozwolonej działalności gospodarczej takiej fundacji.

Odpowiedzialność za zobowiązania

Fundacja rodzinna odpowiada solidarnie z fundatorem za jego zobowiązania powstałe przed jej ustanowieniem, w tym za zobowiązania z tytułu obowiązku alimentacyjnego, którego dłużnikiem jest fundator. Należy wskazać, iż odpowiedzialności tej nie można bez zgody wierzyciela ani wyłączyć, ani ograniczyć. Ponadto fundacja rodzinna odpowiada za wykonanie powstałego po jej ustanowieniu obowiązku alimentacyjnego, obciążającego fundatora. W przypadku, gdy egzekucja obowiązku alimentacyjnego z majątku fundatora okaże się bezskuteczna, uprawniony może prowadzić egzekucję także z majątku fundacji rodzinnej. To niezmiernie istotny aspekt regulacji prawnych dotyczących fundacji rodzinnych, który wnikliwie powinni badać potencjalni kontrahenci i przyszli wierzyciele fundacji.

Pomimo szerokiej odpowiedzialności fundacji rodzinnej ustawodawca przewidział jej ograniczenie do wartości mienia wniesionego przez fundatora − według stanu z chwili wniesienia, a według cen z chwili zaspokojenia wierzyciela.

Fundator i beneficjent fundacji

Fundatorem fundacji rodzinnej może być wyłącznie osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, która złożyła oświadczenie o ustanowieniu fundacji rodzinnej w akcie założycielskim lub w testamencie. Prawa i obowiązki fundatora są niezbywalne − nie jest możliwe przeniesienie ich na inną osobę. Beneficjentem fundacji rodzinnej może być osoba fizyczna lub określona w ustawie organizacja pozarządowa, która zgodnie ze statutem może otrzymać świadczenie od fundacji rodzinnej lub mienie w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej. Wreszcie beneficjentem może być sam fundator.

Ustawodawca ustanowił zasadę, że prawa i obowiązki beneficjenta są niezbywalne za wyjątkiem wierzytelności beneficjenta. Beneficjent może zrzec się swoich uprawnień, lecz musi on dokonać takiego oświadczenia woli w formie pisemnej, z notarialnym poświadczeniem podpisu. Zrzeczenie się wszystkich uprawnień beneficjenta jest równoznaczne z utratą statusu beneficjenta.

Majątek

Fundator ma obowiązek wnieść do fundacji rodzinnej mienie w celu pokrycia funduszu założycielskiego o wartości określonej w statucie, jednak nie niższej niż 100 tys. zł. Ustawa wskazuje, iż szacowanie wartości tego mienia ma odbywać się na zasadzie wyceny wartości rynkowej składników mienia wniesionego w innej postaci niż środki pieniężne i zostaje ustalona na dzień jego wniesienia.

Świadczenia na rzecz beneficjentów fundacji

Świadczenie od fundacji rodzinnej może być przyznane pod warunkiem albo z zastrzeżeniem terminu. W celu ochrony funkcjonowania fundacji spełnienie świadczenia na rzecz beneficjenta fundacji rodzinnej nie może zagrażać wypłacalności fundacji rodzinnej wobec jej wierzycieli niebędących beneficjentami fundacji i każdorazowo jest uzależnione od jej bieżącej sytuacji finansowej. W przypadku wstrzymania świadczenia bieg terminu jego spełnienia ulega zawieszeniu do czasu poprawy sytuacji finansowej fundacji rodzinnej.

Opodatkowanie fundacji rodzinnych

Ustawa o fundacjach rodzinnych wprowadziła także zmiany w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz Ordynacji podatkowej, które z pewnością będą przedmiotem analizy doradców podatkowych i urzędów skarbowych. Należy zasygnalizować, że zgodnie z tymi zmianami zwolnione z podatku od osób fizycznych zostaną przychody uzyskane przez fundatora, jak również przez osobę będącą w stosunku do fundatora osobą zaliczaną do tzw. „grupy zero” na podstawie przepisów o podatku od spadków i darowizn, z tytułu mienia otrzymanego lub postawionego do dyspozycji w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej.

Ponadto na fundację rodzinną (płatnika) nałożono obowiązek poboru zryczałtowanego podatku od przychodów z tytułu świadczeń lub mienia otrzymanego lub postawionego do dyspozycji beneficjentów i osób uprawnionych do otrzymania mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej. Obowiązek ten dotyczy przychodów w postaci korzyści pieniężnych, jak i niepieniężnych. Płatnik jest zobowiązany wpłacić podatek w terminie do 20. dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym podatnik uzyskał przychód.

Skutki wprowadzenia instytucji fundacji rodzinnej

Zgodnie z założeniem ustawodawcy wprowadzenie fundacji rodzinnej jako nowej instytucji do systemu prawnego ma umożliwić wielopokoleniową sukcesję przedsiębiorstw, których zyski zapewniają środki utrzymania rodziny i innych osób bliskich fundatorowi. Niemniej jednak pozwoli to także na realizację ostatniej woli fundatora. Fundacje rodzinne umożliwiają pozostawienie kapitału w kraju, czego następstwem będzie dalsze wsparcie krajowej gospodarki. Założenie fundacji rodzinnej pozwoli fundatorowi dysponować swoim majątkiem, chociażby poprzez zobowiązanie, aby przedsiębiorstwo funkcjonowało w dotychczasowej formie.

Ustawa o fundacjach rodzinnych jako zupełnie nowa instytucja w polskim prawie najbliższa jest modelowi niemieckiemu. W kolejnych miesiącach będzie ona przedmiotem analiz prawnych i interpretacji. Pomimo braku podobnych wzorców w polskim porządku prawnym właściciele firm rodzinnych zyskali sposób na ustrukturyzowanie sukcesji dla swych przedsiębiorstw. To dobry krok w kierunku umożliwienia właścicielom polskich przedsiębiorstw kontynuacji biznesu w niezmienionej formie, bez konieczności jego sprzedawania.

Pomimo regulacji istniejących czy to w KC, czy w KSH, do momentu wejścia w życie ustawy nie ma rzeczywistej ochrony przed podziałem majątku powstałego w wyniku prowadzenia działalności gospodarczej. Założenie fundacji rodzinnej ma zapobiec istniejącym obawom przedsiębiorców o byt swojej firmy po ich śmierci, choć nowe przepisy nie rozwiązują wszystkich kwestii i winny być bardzo uważnie interpretowane przy tworzeniu fundacji rodzinnych.

mec. Marta Olczak-Klimek − radczyni prawna, od 17 lat doradza zarządom spółek. Specjalizuje się w szeroko pojętym prawie ubezpieczeniowym, prawie spółek, prawie budowlanym, prawie międzynarodowym i prawie pracy. Partnerka w kancelarii Olczak-Klimek, van der Kroft, Węgiełek (OKW). Członkini zarządu i przewodnicząca europejskiej grupy Insuralex.