Samorządy filarem demokracji
Wywiad przeprowadzny z okazji X Europejskiego Kongresu Samorządów
Samorząd terytorialny stanowi fundament demokratycznego państwa prawa i zajmuje istotną pozycję w jego strukturze, a samodzielność stanowi jego immanentną cechę. Dyskutując o nowych rozwiązaniach i propozycjach dla JST, musimy pamiętać, że powinny one sprzyjać pogłębianiu samorządności i podnoszeniu jakości życia mieszkańców – mówi Tomasz Szymański, sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Tomasz Szymański, sekretarz Stanu w Ministwrstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. Fot. A. Mitura/MSWiA
Nasze czasy dobitnie pokazują, że niczego nie można być pewnym, zwłaszcza w kontekście bezpieczeństwa. Jakie działania rządowe służą efektywnej ochronie ludności w sytuacji kryzysu lub zagrożenia?
Tomasz Szymański: Nie budzi wątpliwości, że obszar ochrony ludności i obrony cywilnej od dłuższego czasu wymagał kompleksowej regulacji, adekwatnej do zmieniającej się rzeczywistości oraz nowych zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych. Warto też przypomnieć, że wejście w życie ustawy z 11 marca 2022 r. o obronie ojczyzny dodatkowo spowodowało lukę prawną w tym obszarze. Usunięto bowiem przepisy w zakresie funkcjonowania obrony cywilnej oraz szefa Obrony Cywilnej Kraju. MSWiA opracowało ustawę o ochronie ludności i obronie cywilnej, która tworzy kompleksowy system ochrony ludności i obrony cywilnej w naszym kraju. Została ona jednogłośnie uchwalona w Sejmie i podpisana przez prezydenta, weszła w życie 1 stycznia 2025 r.
To kompleksowe rozwiązanie będące odpowiedzią na społeczne zapotrzebowanie na bezpieczne i odporne środowisko cywilne w kontekście zagrożeń militarnych i pozamilitarnych. Ustawa koncentruje się na bezpieczeństwie obywateli i nie wpływa na swobody obywatelskie. Regulacja ta określa m.in. zadania ochrony ludności w czasie pokoju i w czasie wojny, organy i podmioty realizujące zadania ochrony ludności, zasady funkcjonowania systemu wykrywania zagrożeń oraz ostrzegania, powiadamiania i alarmowania o zagrożeniach.
Co istotne, ustawa przewiduje, że na rozwój systemu ochrony ludności i obrony cywilnej będzie przeznaczane co najmniej 0,3 proc. PKB. Dzięki temu Polska będzie miała nowoczesny system ochrony ludności i obrony cywilnej na miarę XXI w., dzięki któremu Polacy będą czuli się bezpiecznie.
Jaką rolę w budowaniu poczucia bezpieczeństwa odgrywają samorządy i co jest kluczem do ich skutecznej współpracy z rządem?
Tomasz Szymański: Nie można budować ogólnokrajowego systemu bezpieczeństwa bez aktywnego udziału samorządów. W przypadku ustawy o ochronie ludności samorządy wszystkich szczebli były współtwórcami tej ustawy poprzez aktywny udział w pracach legislacyjnych, realizowany przez Komisję Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego. Podobna sytuacja ma miejsce przy opracowywaniu aktów wykonawczych do omawianej ustawy, gdyż wszystkie opiniowane są przez KWRiST. Sama realizacja zadań wynikających z ustawy będzie się odbywała w sposób partnerski między rządem i samorządami, zarówno na płaszczyźnie organizacyjnej, jak i finansowej.
Czy w świetle napiętej sytuacji na Wschodzie i problemów migracyjnych polskie granice są odpowiednio zabezpieczone?
Tomasz Szymański: Odcinki granicy lądowej z Federacją Rosyjską i Republiką Białorusi zostały odpowiednio zabezpieczone barierą elektroniczną lub fizyczną, która stale jest udoskonalana w celu zapewnienia najwyższego poziomu bezpieczeństwa przed sztucznie wywołaną presją migracyjną. Podam kilka przykładów. Na odcinku z Federacją Rosyjską zakończono budowę zabezpieczenia granicy państwowej w postaci bariery elektronicznej o długości 198 km. Natomiast na odcinku z Białorusią zakończono 3 inwestycje: budowę zabezpieczenia granicy państwowej w postaci bariery fizycznej o długości 186 km, budowę zabezpieczenia granicy państwowej w postaci bariery elektronicznej o długości 206 km oraz modernizację zabezpieczenia granicy państwowej w zakresie bariery fizycznej o długości 186 km.
Aktualnie trwa realizacja 3 inwestycji związanych z budową lub modernizacją zabezpieczenia granicy w postaci bariery elektronicznej. W dalszej kolejności zaplanowano realizację 3 inwestycji w ramach modernizacji zabezpieczenia granicy państwowej, w tym budowę 5 wież obserwacyjnych wyposażonych w dalekozasięgowe systemy optoelektroniczne oraz zakup 3 bezzałogowych statków powietrznych.
W związku z nasilaniem presji migracyjnej w Podlaskim Oddziale Straży Granicznej tworzono sukcesywnie plany działań, koncepcje oraz scenariusze związane z ochroną granicy państwa. Dodatkowo opracowywano czasowe plany cyklicznego współdziałania służb, które miały za zadanie ograniczenie nielegalnej migracji na odcinkach służbowej odpowiedzialności placówek SG. Prowadzone są intensyfikowane działania sięgające w głąb terytorium RP w obszarze operacyjno-śledczym wobec organizatorów nielegalnej migracji, pomocników i kierowców odbierających nielegalnych migrantów.
W jakim świetle ostatnie doświadczenia powodzi przedstawiają skuteczność polskich służb? Jakie wnioski warto wyciągnąć, aby w przyszłości jeszcze sprawniej reagować w nieprzewidzianych okolicznościach klęsk i katastrof?
Tomasz Szymański: Nigdzie na świecie nie ma tak doskonałego systemu ratowniczego, żeby nie można go było jeszcze udoskonalić. I podobna sytuacja jest w Polsce. Krajowy System Ratowniczo-Gaśniczy stanowi przykład wręcz modelowego systemu reagowania zarówno na małe zagrożenia, jak i na katastrofy oraz klęski żywiołowe. W przypadku ostatniej powodzi bardzo dobrze sprawdził się nie tylko KSRG, lecz także system powoływania koordynatorów ds. zarządzania kryzysowego w najbardziej newralgicznych miejscach. Wsparci odpowiednim zapleczem sztabowym byli oni w stanie przejąć obowiązki w tym zakresie od wójtów i burmistrzów, którzy nie byli w stanie poradzić sobie z klęską żywiołową tej skali.
Kolejne doświadczenie uczy, żeby w jak najwcześniejszej fazie akcji rozdzielić działania ratownicze od humanitarnych, tworząc zespoły wsparcia humanitarnego, które przejmą ciężar organizacyjno-logistyczny prowadzonych działań w gminach. Chodzi o koordynację podmiotów zaangażowanych w uprzątnięcie miast, wsi i zniszczonych obszarów, przejęcie kontroli nad punktami z pomocą humanitarną, a także wzmocnienie działań MOPS w zakresie pomocy dla ludności, dystrybucji środków pomocowych oraz zapanowania nad pomocą dla osób ewakuowanych do miejsc zastępczych. Zespoły te w dalszej kolejności powinny również planować i koordynować odbudowę zniszczonych obszarów.
Jak widzi pan szanse na wzmacnianie autonomii samorządów, których przedstawiciele często podnoszą problem ograniczeń, jakie wiążą się z nadmierną centralizacją?
Tomasz Szymański: Nie tylko dostrzegamy tę kwestię, ale wychodzimy naprzeciw oczekiwaniom samorządów w tym zakresie. W MSWiA trwają prace nad zgłoszonym przez stronę samorządową projektem ustawy, który zawiera propozycje dotyczące przywrócenia autonomii samorządom, prowadzące do poprawy jakości usług publicznych oraz realizacji konstytucyjnej zasady pomocniczości w zakresie zadań i kompetencji utraconych na przestrzeni ostatnich lat. Propozycje samorządów koncentrują się na zmianach w wielu ustawach. Podsumowanie prac w zespołach problemowych Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego nad tym pakietem zmian legislacyjnych miało miejsce na ostatnim posiedzeniu Komisji 5 lutego 2025 r. W najbliższym czasie MSWiA podejmie działania zmierzające do zainicjowania prac legislacyjnych nad tym projektem.
Jakie problemy i postulaty zgłaszane przez samorządy mają realne szanse na pozytywne rozpatrzenie i wdrożenie satysfakcjonujących rozwiązań?
Tomasz Szymański: Niektóre spośród zaproponowanych rozwiązań były podnoszone przez samorządowców przez wiele lat. Aby pokazać ich różnorodność tematyczną, wspomnę chociażby o postulacie dotyczącym dokonania zmian w ustawie Prawo ochrony środowiska w zakresie rad nadzorczych oraz zarządów wojewódzkich funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej, obejmujących m.in. usamorządowienie tych organów. Kolejny postulat, który warto nadmienić, dotyczy ograniczenia uprawnień kuratorów oświaty. Z kolei w ustawie Prawo łowieckie zaproponowano zmianę art. 7 poprzez dookreślanie, że zadania przewidziane do realizacji w ustawie są zadaniami z zakresu administracji rządowej, a organy je wykonujące stanowią administrację łowiecką.
W ocenie samorządów konieczne jest również uregulowanie kwestii tzw. koronera. W tym celu zaproponowano m.in. dopuszczenie do ustalenia zgonu przez lekarza świadczeniobiorcy, którego wyboru za życia dokonała osoba zmarła, lekarza udzielającego świadczeń zdrowotnych w podmiocie wykonującym działalność leczniczą, w którym nastąpił zgon, a także kierownika zespołu ratownictwa medycznego, jeżeli zgon nastąpił w trakcie akcji medycznej. Jak powiedziałem, prace trwają, a wszystkie propozycje strony samorządowej analizowane i dyskutowane w zespołach KWRiST, wspólnie z przedstawicielami ministerstw odpowiedzialnych za daną problematykę.
Rząd jest otwarty na współpracę ze stroną samorządową. Najlepszym tego przykładem jest Komisja Wspólna Rządu i Samorządu Terytorialnego, gdzie prowadzony jest dialog oparty na partnerstwie, szacunku, a także otwartości na dyskusję o ważnych dla samorządu sprawach oraz poszukiwaniu konsensusu. Analizujemy propozycje wypływające od samorządowców i wspólnie pracujemy nad rozwiązaniami.
Przywrócenie jednostkom terytorialnym swobody w gestii zarządzania lokalnymi wspólnotami wymaga odpowiednich środków. Czy reforma ustawy o dochodach jednostek samorządowych to istotny krok w tym kierunku?
Tomasz Szymański: Od wielu lat zwracano uwagę na konieczność unowocześnienia i usprawnienia finansowania samorządów. O wprowadzanie zmian wnioskowały środowiska naukowe oraz same jednostki samorządu terytorialnego. To samorządy odpowiadają za świadczenie większości podstawowych usług publicznych dla mieszkańców. Nowa ustawa o dochodach jednostek samorządu terytorialnego wychodzi naprzeciw tym oczekiwaniom. Wprowadza do porządku prawnego regulacje zapewniające stabilny system finansowania jednostek samorządowych. Służą temu m.in.: wzmocnienie i ustabilizowanie finansów JST poprzez zwiększenie dochodów własnych, od których zależą możliwości realizacji zadań i rozwoju samorządów; oparcie zasilenia finansowego JST na dochodach wynikających z lokalnej bazy podatku dochodowego od osób fizycznych i podatku dochodowego od osób prawnych; przywrócenie systemowi dochodów JST przejrzystości, apolityczności i adekwatności kryteriów podziału środków oraz zapewnienie lepszej alokacji środków publicznych; zwiększenie wpływu strony samorządowej na podział środków dla JST.
Jakie inne rozwiązania mogą być wsparciem dla większej autonomii JST?
Tomasz Szymański: Samorząd terytorialny stanowi fundament demokratycznego państwa prawa i zajmuje istotną pozycję w jego strukturze, a samodzielność stanowi jego immanentną cechę. Dyskutując o nowych rozwiązaniach i propozycjach dla JST, musimy pamiętać, że powinny one sprzyjać pogłębianiu samorządności i podnoszeniu jakości życia mieszkańców. Aktualnie chcemy odpowiedzieć na najpilniejsze potrzeby samorządów i zniwelować wieloletnie zaniedbania. Nowa ustawa o dochodach jednostek samorządu terytorialnego jest jednym z pierwszych kroków w tym kierunku, jako że samodzielność finansowa stanowi fundament autonomii samorządów.
Rozmawiała Małgorzata Szerfer-Niechaj
Dodaj komentarz