Fundusze unijne a rozwój samorządów. Co przyniesie nowe rozdanie?

Aktualności Bankowość i Finanse Geopolityka inwestycje Samorząd Unia Europejska Warto wiedzieć

Fundusze unijne mają ogromny wpływ na rozwój jednostek samorządu terytorialnego. Dlatego warto odpowiedzieć sobie na kilka pytań: co przyniesie samorządom nowe rozdanie środków unijnych; jakie dziedziny wesprą środki europejskie; wreszcie − kto na nich najbardziej skorzysta oraz czy zauważalnie wpłyną one na kondycję samorządów.

Formalnie Polska jest największym w regionie beneficjentem unijnej polityki spójności, której celem jest rozwój regionów i likwidacja dystansu między Europą Wschodnią a Zachodnią. Budżet unijny na lata 2021–2027 formalnie przewiduje wypłatę dodatkowych środków w ramach Funduszu Odbudowy gospodarki po pandemii. Faktycznie jednak w ostatnich latach do naszego kraju napłynęła tylko niewielka część zaplanowanych środków związanych z rozliczaniem wcześniejszych projektów.

Wszystkie nowe dotacje zablokowano, co wynikało ze stwierdzenia, że w Polsce nie przestrzega się praworządności. Przykładowo warunkami wypłaty środków z Krajowego Planu Odbudowy było wykonanie orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości UE, takich jak likwidacja Izby Dyscyplinarnej, przywrócenie do orzekania ukaranych sędziów, zakaz stosowania sankcji za zadawanie pytań prejudycjalnych oraz zniesienie sankcji za podważanie przez sądy statusu sędziów. W przypadku polityki spójności przyczyną wstrzymania środków było złamanie unijnej karty praw podstawowych w punkcie dotyczącym dostępnu obywateli do niezawisłych sądów. Środki miały być odblokowane po zmianie systemu dyscyplinującego sędziów.

Powołanie nowego rządu Donalda Tuska zasadniczo zmieniło retorykę Brukseli w sprawie przyznawania Polsce wstrzymanych funduszy. Coraz częściej mówi się o przekazaniu kolejnych kwot.

Wpływ funduszy unijnych na rozwój JST

W ostatnim czasie gminy muszą sprostać wielu wyzwaniom. Część z nich wiąże się z rozwojem technologicznym, gospodarczym i społecznym, część zaś wynika z konieczności realizowania polityki klimatycznej i ochrony środowiska naturalnego. W tych przypadkach można pozyskać pieniądze na inwestycje w rozwiązania transportowe bardziej przyjazne środowisku, jak również w szkolenia podnoszące świadomość ekologiczną i rozwijające zdolność tworzenia programów, których celem jest zmniejszanie obciążeń dla środowiska naturalnego. Kolejne wymogi związane z rozwojem społecznym dotyczą zwiększenia dostępności usług na terenie danej gminy dla osób starszych lub niepełnosprawnych.

Środki z funduszy europejskich mają coraz większe znaczenie dla rozwoju jednostek samorządu terytorialnego. Dotyczy to głównie wsparcia inwestycji lokalnych. Dzięki nim udaje się zmniejszać różnice w rozwoju infrastrukturalnym między różnymi regionami kraju, a także między regionami Polski i Europy Zachodniej. Coraz większego znaczenia nabierają w ostatnich latach tzw. projekty miękkie, których celem jest rozwój kapitału ludzkiego. Fundusze europejskie znacząco zasilają budżety samorządów.

plik banknotów euro

Na co będą przeznaczone fundusze unijne w samorządach?

Fundusze europejskie obejmą szeroki wachlarz inwestycji. Dzięki nim można rozwijać np. infrastrukturę transportową. Dotyczy to budowy dróg i elementów im towarzyszących oraz rozwoju transportu publicznego (komunikacji miejskiej, kolei). Premiowane są przede wszystkim projekty zmierzające do redukcji zanieczyszczeń i ograniczania emisji CO₂. Inną dziedziną jest rozwój społeczny. Żeby realizować powyższe cele, stworzono programy celowe, z których mogą korzystać jednostki samorządu terytorialnego.

Jak czytamy na stronie funduszeeuropejskie.gov.pl, istnieje kilka programów, z których mogą korzystać samorządy. Jednym z nich jest program MALUCH+, finansowany w ramach Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO) oraz Programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego. Ma on ułatwić tworzenie nowych żłobków i klubów dziecięcych. Powołane ze środków funduszu placówki mogą liczyć na wsparcie finansowe przez kolejne 36 miesięcy. „O dofinansowywanie mogą ubiegać się podmioty działające na podstawie ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3, tj. jednostki samorządu terytorialnego, osoby fizyczne, osoby prawne i jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej (w tym uczelnie i współpracujące z nimi podmioty oraz pracodawcy)” – podaje strona funduszeeuropejskie.gov.pl.

Program Cyberbezpieczny samorząd ma zwiększyć poziom bezpieczeństwa przetwarzania informacji przez jednostki samorządu terytorialnego, m.in. przez zwiększenie odporności, zabezpieczenia przechowywanych danych oraz szybkości reagowania na incydenty zagrażające bezpieczeństwu. Z kolei w ramach programu Miasta Polski Wschodniej wspiera się inwestycje związane z zieloną i niebieską infrastrukturą w miastach. Dofinansowanie dotyczy wszelkich inwestycji obejmujących parki, tereny zielone, stawy oraz zagospodarowanie kanałów i rzek na terenie miast.

Środki dla miast i regionów

Na stronie funduszeeuropejskie.gov.pl czytamy: „Nabór jest skierowany do JST: miasta średnie tracące funkcje społeczno-gospodarcze oraz inne miasta subregionalne z podregionów z najwyższą kumulacją gmin zmarginalizowanych − w obu przypadkach z przedziału 20−100 tys. mieszkańców oraz miejscowości o statusie uzdrowiska lub obszaru ochrony uzdrowiskowej”. Program Miasta Polski Wschodniej – ekologiczne i świetnie skomunikowane jest finansowany z programu Fundusze Europejskie dla Polski Wschodniej. Ma on wzmocnić inwestycje w zakresie ekologicznych, zintegrowanych systemów mobilności miejskiej. Dotyczy to m.in. transportu publicznego. Inwestycje te muszą przyczynić się do zmniejszenia zanieczyszczenia środowiska, hałasu, a jednocześnie zwiększenia efektywności przemieszczania się.

Program Odnawialne źródła energii prowadzony w ramach Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności ma zapewnić wsparcie dla przedinwestycyjnych powstających i istniejących społeczności energetycznych. Pieniądze można otrzymać m.in. na opracowanie koncepcji rozwoju, analizy dokumentację bądź zatrudnienie personelu merytorycznego.

Pozostałe programy finansowane ze źródeł unijnych

W ramach funduszy unijnych można realizować projekty związane z rozwojem transportu. Chodzi zarówno o transport miejski, jak i kolejowy, morski oraz śródlądowy. Dla miast istotna jest przede wszystkim możliwość rozwoju komunikacji miejskiej i podmiejskiej.

Jak czytamy na stronie funduszeeuropejskie.gov.pl, z funduszy unijnych można otrzymać środki na:

inwestycje w infrastrukturę i tabor transportu szynowego (metro, tramwaje) oraz tabor autobusowy zero- i niskoemisyjny (autobusy elektryczne, wodorowe, napędzane LNG, CNG, LPG lub o napędzie hybrydowym PHEV – plug-in);
węzły przesiadkowe (w tym parkingi P&R, ale poza centrami miast), miejskie systemy ITS nadające priorytet dla transportu publicznego oraz ruchu niezmotoryzowanego (pieszo-rowerowego), rozwiązania IT;
jako elementy ww. projektów: zaplecza techniczne dla taboru, dostosowanie infrastruktury miejskiej do obsługi transportu publicznego i pasażerów, infrastruktura piesza i rowerowa, dostosowanie systemu sprzedaży biletów i systemu informacji pasażerskiej do potrzeb osób niepełnosprawnych;
Plany Zrównoważonej Mobilności Miejskiej.

Dwa programy finansowane ze środków unijnych dotyczą zmniejszenia emisyjności budynków leżących na terenie danej jednostki samorządu terytorialnego. Pierwszy z nich nosi nazwę Zwiększenie efektywności energetycznej obiektów lokalnej aktywności społecznej, drugi natomiast Wymiana źródeł ciepła w budynkach wielorodzinnych. One również czerpią z Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności. Celem programów jest zwiększenie efektywności energetycznej obiektów oraz wprowadzanie bardziej ekologicznych źródeł ciepła.

Większość programów unijnych służy realizacji celów związanych z ochroną środowiska. W skrócie wymienić można jeszcze takie programy, jak:

Ochrona przyrody i „odbetonowanie” miast – w jego ramach ma wzrosnąć powierzchnia, na której odbywa się wegetacja roślin.
Gospodarka wodno-ściekowa – dotyczy powstawania nowej lub modernizacji istniejącej infrastruktury komunalnej związanej z odprowadzaniem i oczyszczaniem ścieków.
Adaptacja miast do zmian klimatu – ma pomóc w realizacji istniejących planów dotyczących gospodarowania wodami opadowymi i tworzenie systemów chroniących przed ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi.
Zero- i niskoemisyjny transport zbiorowy – dotyczy głównie zakupu niskoemisyjnych autobusów oraz rozwoju infrastruktury ładowania i tankowania tych pojazdów.

Dostępny samorząd 2.0

Nowym projektem przeznaczonym dla samorządów jest Dostępny samorząd 2.0. Dotacje na jego realizację mają pochodzić z Europejskiego Funduszu Społecznego, a cel stanowi zwiększenie dostępności świadczenia usług dla osób ze szczególnymi potrzebami, w tym dostępności dla osób niepełnosprawnych.

− Usługi publiczne oraz obiekty i przestrzenie pozostające w dyspozycji jednostek samorządu terytorialnego będą bardziej przyjazne dla osób ze szczególnymi potrzebami. W ramach Programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji będzie pełniło funkcję beneficjenta tego projektu. Na wsparcie samorządów zostanie przeznaczone ponad 100 mln zł, z czego 83 mln zł to środki z UE, a pozostałe 17 mln zł to środki z budżetu państwa − powiedział wiceminister Wiesław Szczepański z MSWiA.

Pieniądze skierowane zostaną przede wszystkim do tych jednostek, które posiadają najmniejsze możliwości realizacji określonych w programie działań oraz do tych, które charakteryzują się największym odsetkiem mieszkańców ze szczególnymi potrzebami. Środki zostaną przekazane zarówno na inwestycje, jak i na szkolenia.

Jak widać, fundusze unijne pozwalają samorządom realizować wiele zadań umożliwiających rozwój infrastrukturalny i społeczny. Ułatwiają również realizację polityki Unii Europejskiej na poziomie lokalnym. Odblokowanie całości środków przeznaczonych dla samorządów na lata 2021–2027 uczyni z Polski największego w regionie beneficjenta pomocy, co przełoży się na kondycję budżetów samorządów.

Wojciech Ostrowski