Samorządy ukrywają długi

Regionalne Izby Obrachunkowe prawidłowo wykonywały swe zadania związane z kontrolowaniem długów Jednostek samorządu Regionalnego – ocenia Najwyższa Izba Kontroli. Krytyczna natomiast jest ocena samorządów, które zdaniem izby nie stosowały się do wniosków wynikających z wystąpień pokontrolnych RIO, a rzeczywiste zadłużenie ukrywały w zobowiązaniach komunalnych osób prawnych.

Najwyższa Izba Kontroli opublikowała informację „Wykonywanie zadań regionalnych izb obrachunkowych w zakresie przeciwdziałania zagrożeniom wynikającym z nadmiernego zadłużania się jednostek samorządu terytorialnego”.

W ocenie NIK regionalne izby obrachunkowe prawidłowo wykonywały zadania ustawowe w zakresie przeciwdziałania nadmiernemu narastaniu długu w jednostkach samorządu terytorialnego. RIO nie dysponują jednak odpowiednimi instrumentami do skutecznego przeciwdziałania nadmiernemu zadłużaniu się jednostek samorządu terytorialnego.

Zgodnie z raportem NIK, organy samorządu, mimo narastania zadłużenia, nie stosowały się do wniosków wynikających z raportów o stanie gospodarki finansowej i wystąpień pokontrolnych RIO, a rzeczywiste zadłużenie ukrywały w zobowiązaniach komunalnych osób prawnych.

Według izby niekorzystny wpływ na skuteczne wykonywanie zadań regionalnych izb obrachunkowych ma sporządzanie oceny stanu zadłużenia na podstawie sprawozdań i dokumentów jednostek samorządu terytorialnego, których rzetelność może być zweryfikowana dopiero w toku kontroli.

Skuteczne wykonywanie zadań przez RIO utrudnia też w opinii NIK podatność na manipulacje wskaźników zadłużenia, ustalonych w ustawie o finansach publicznych.

W województwach objętych kontrolą nastąpił wzrost zadłużenia JST z 23.618,8 mln zł (na koniec 2011 roku) do 27.530,8 mln (na koniec 2014 roku), to jest o 16,6%. W relacji do wykonanych dochodów kształtowało się ono na koniec 2014 roku na poziomie od 26,4% (woj. podlaskie) do 45,3% (woj. kujawsko-pomorskie).

W skali kraju zadłużenie j.s.t. na koniec 2014 roku wyniosło 72.109,9 mln zł (było wyższe o 4,3% niż na koniec 2013 roku i o 9,7% niż na koniec 2011 roku), a mierzone w relacji do dochodów JST zmniejszyło się z 38,4 % na koniec 2011 roku do 37,2 % na koniec 2014 roku.

NIK zwraca uwagę na zagrożenia wynikające z nadmiernego zadłużenia – główne w zakresie możliwości rozwojowych wspólnot samorządowych, w tym wykorzystania środków unijnych w nowej perspektywie finansowania. Z opracowanych w latach 2012 – 2013 ekspertyz wynika, że utrzymanie w latach 2015 – 2020 wydatków inwestycyjnych samorządów na poziomie z lat 2007 – 2011, może spowodować w ponad 900 samorządach naruszenie zasady równoważenia wydatków bieżących budżetu – wyrażonej w art. 242 u.f.p.

Nadmierne zadłużenie może powodować także utratę płynności finansowej i tym samym stwarzać zagrożenie dla prawidłowej realizacji przez jednostkę ustawowych zadań.

Skontrolowane RIO nadzorowały średnio 170 JST. W stosunku do każdej z nich corocznie zbadały przeciętnie 53 uchwały i zarządzenia oraz wydały dziewięć opinii. Średniorocznie na jednego członka kolegium przypadało zatem od 591 (RIO w Białymstoku) do 1.234 (RIO w Szczecinie) zbadanych uchwał i zarządzeń oraz wydanych opinii.

NIK ocenia, że niezbędne są zmiany przepisów, a w szczególności wyeliminowanie niedoskonałości wskaźników ograniczających zadłużanie samorządów, m.in. minister finansów powinien rozważyć zmianę art. 242 u.f.p. poprzez wyłączenie wolnych środków, pochodzących z nierozliczonych pożyczek, kredytów i papierów wartościowych, jako jednego z czynników mających równoważyć wydatki bieżące budżetu.

Według izby konieczna byłaby także nowelizacja art. 243 ust. 2 u.f.p., poprzez zastąpienie planowanych dochodów budżetowych, przyjmowanych do obliczenia wskaźnika z art. 243 ust. 1 u.f.p. na następny rok budżetowy, dochodami rzeczywiście wykonanymi.

Niezależnie od postulowanych zmian w prawie, regionalne izby obrachunkowe powinny według NIK w większym niż dotychczas stopniu wykorzystywać dostępne środki odziaływania w stosunku do najbardziej zadłużonych samorządów, m.in. przeprowadzać więcej kontroli problemowych i doraźnych.

Pełen raport dostępny jest na stronie internetowej NIK.