Samorządy wobec globalnej transformacji energetycznej
O Transformacji Energetycznej rozmawiamy na Europejskim Kongresie Samorządów w Mikołajkach
Decyzje podejmowane na szczeblu międzynarodowym w ostatnim czasie mocno wpływają na politykę i kondycję finansową samorządów lokalnych. Można więc postawić pytanie: jak globalna transformacja realizowana jest w warunkach lokalnych? Dotyczy to przede wszystkim zmian wymuszanych na samorządach przez regulacje w zakresie transformacji energetycznej oraz zadań i obciążeń finansowych, które wiążą się z ich realizacją. Istotna jest również odpowiedź na pytanie, jak radzą sobie samorządy w tej sferze i na ile rząd wspiera te działania.
Świat stawia sobie za cel zmniejszenie udziału paliw kopalnych w produkcji energii. Ma to doprowadzić do redukcji emisji dwutlenku węgla i innych zanieczyszczeń. Dążenie to stało się silniejsze po rozpoczęciu wojny na Ukrainie i w sytuacji narastających konfliktów na Bliskim Wschodzie. Konflikty prowadzą do kryzysu paliwowego, gdyż zagrażają największym producentom paliw kopalnych na świecie, a także zaburzają łańcuchy dostaw. Polska stoi obecnie przed ogromnym wyzwaniem − do 2040 r. 70 proc. krajowej energii elektrycznej ma pochodzić z siłowni jądrowych i odnawialnych źródeł energii.
To nakłada obowiązki również na samorządy. Obecnie pracują one nad inwestycjami w alternatywne źródła energii elektrycznej małej i średniej mocy pochodzącej ze źródeł odnawialnych, by uniezależnić się od wahań cen energii na rynku. Ale inwestycje dotyczą również ograniczenia zużycia energii elektrycznej i ciepła poprzez termomodernizację budynków samorządowych i mieszkań komunalnych. Rosnące koszty ich utrzymania stanowią dodatkową motywację do poszukiwania rozwiązań dających oszczędności.
Transformacja energetyczna nie omija też transportu. Wymagany jest bowiem wzrost udziału pojazdów nisko- i zeroemisyjnych w komunikacji miejskiej, co zmusza samorządy do zakupu pojazdów elektrycznych bądź hybrydowych. Prowadzone są też prace nad konstruowaniem pojazdów zasilanych alternatywnymi paliwami, np. wodorem.
Rola samorządów w transformacji energetycznej
Jednym z zadań samorządów w obszarze transformacji energetycznej jest edukacja mieszkańców w tym zakresie. Dr hab. inż. Łukasz Bartela z Politechniki Śląskiej powiedział w wywiadzie dla portalu nuclear.pl: „W państwach demokratycznych to obywatele pośrednio decydują o kierunku zmian w obszarze gospodarki. Mieszkańcy, którzy są świadomi i dobrze poinformowani, podejmą dobre decyzje, co pomoże w odpowiednim kierowaniu procesem zmiany w energetyce. Ważne, aby samorządy tworzyły platformy do wymiany informacji o nowych technologiach energetycznych – zarówno na małą, jak i dużą skalę”.
Samorządy wpływają również na zwiększenie roli odnawialnych źródeł energii poprzez własne inwestycje. Chodzi głównie o instalacje paneli fotowoltaicznych, pompy ciepła oraz termomodernizację samorządowych obiektów użyteczności publicznej oraz mieszkań komunalnych. Dzięki dotacjom udaje się zmniejszyć koszty takich przedsięwzięć, a jednocześnie jednostki samorządu terytorialnego częściowo uniezależniają się od dostaw z zewnątrz.
W celu łatwiejszego pozyskiwania środków na inwestycje jednostki samorządu terytorialnego mogą współtworzyć klastry energetyczne lub spółdzielnie energetyczne. W klastrach energetycznych obok samorządów mogą uczestniczyć osoby fizyczne, osoby prawne, jednostki naukowe i instytuty badawcze. Działalność klastra mieści się w ramach sieci dystrybucyjnej o relatywnie niskim napięciu znamionowym. Obszar jego działania nie powinien przekraczać granic obszaru gospodarczego, którym w Polsce zazwyczaj jest powiat. Z kolei spółdzielnie energetyczne mogą powstawać w gminach wiejskich i wiejsko-miejskich. Należeć do nich mogą maksymalnie 3 gminy sąsiadujące ze sobą, a łączna moc instalacji powstających na ich terenie nie może przekroczyć 10 MW. Przedmiotem działalności takich spółdzielni jest wytwarzanie energii elektrycznej, biogazu lub ciepła w instalacjach odnawialnego źródła energii, wyłącznie na potrzeby własne jej członków.
Transformacja energetyczna stanowi dla gmin wyzwanie, ale również daje nowe możliwości. Pozwala poprawić warunki życia obywateli, przyczynia się do powstania nowych miejsc pracy, a także prowadzi do rozwoju nowych gałęzi usług.
Wsparcie finansowe dla gmin w procesie transformacji energetycznej
Transformacja energetyczna będzie procesem bardzo kosztownym – w skali Unii Europejskiej pochłonie 1,5 bln euro rocznie, by osiągnąć cel neutralności klimatycznej do 2050 r. W procesie jej realizacji gminy mogą liczyć na pomoc państwa oraz na środki pochodzące z funduszy europejskich. Biorąc pod uwagę fundusze unijne, mówimy o pieniądzach z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) i Funduszu Spójności (FS), Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF), Mechanizmu Sprawiedliwej Transformacji (MST), w tym Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (FST) oraz Funduszu Modernizacyjnego (FM).
W dzienniku „Gazeta Prawna” czytamy: „W perspektywie finansowej na lata 2021–2027 samorządy otrzymały w zarządzanie prawie połowę (44 proc.) funduszy europejskich przypadających na Polskę. To ponad 33,5 mld euro z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i Europejskiego Funduszu Społecznego Plus, a także z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji – w przypadku pięciu regionów węglowych. Najwięcej środków, ok. 8,4 mld euro, będzie przeznaczonych na finansowanie inwestycji środowiskowych i obniżających emisyjność gospodarki. Niewiele mniej, bo ok. 8 mld euro, zostanie przeznaczone na działania mające na celu włączenie społeczne i wsparcie najbardziej potrzebujących członków społeczeństwa, a 2,7 mld euro na inwestycje infrastrukturalne w tym obszarze”.
Jednak środki europejskie płyną na razie do Polski bardzo wąskim strumieniem − trwają rozmowy na temat realizacji kolejnych wniosków. Decyzja o przyśpieszeniu tempa przekazywania pieniędzy będzie zależeć od oceny realizacji tzw. kamieni milowych, stanowiących warunek korzystania z unijnych funduszy. W grudniu 2023 r. Bruksela przekazała 5 mld euro na finansowanie uruchomianych już projektów realizowanych w ramach KPO. Dotyczy to głównie inwestycji w zakresie zielonej transformacji miast, m.in. zwiększenia wykorzystania odnawialnych źródeł energii czy rozwoju infrastruktury transportu zeroemisyjnego, zintegrowanego z transportem zbiorowym.
Wsparcie z programów rządowych
Wyzwaniem dla samorządów jest zmniejszenie emisyjności pochodzącej z budynków znajdujących się na terenie danej JST. Realizację tego celu ułatwiają na przykład programy zmierzające do zastąpienia starych pieców urządzeniami nowej generacji. W ramach Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej mogą ubiegać się o dofinansowanie zarówno osoby prywatne, jak i samorządy. Gminy mogą bowiem tworzyć projekty personalne dla mieszkańców.
Do samorządów kierowane są również programy związane z wykorzystaniem wód geotermalnych, m.in.: „Udostępnianie wód termalnych w Polsce”, „Polska Geotermia Plus”, „Środowisko, Energia i Zmiany klimatu” MF EOG 2014-2021, Poddziałanie 1.1.1 POIiŚ 2014−2020 Wspieranie inwestycji dotyczących wytwarzania energii z odnawialnych źródeł wraz z podłączeniem tych źródeł do sieci dystrybucyjnej/przesyłowej.
Program „Udostępnianie wód termalnych w Polsce” ma zmniejszyć ryzyko finansowe związane z realizacją pierwszych odwiertów na nowych złożach wód geotermalnych. Budżet programu wynosi 530 mln zł, z czego 450 mln zł przeznaczono na dotacje, a 50 mln zł na pożyczki. Program „Polska Geotermia Plus” ma wspierać działania na etapie realizacji inwestycji. Chodzi o budowę nowej lub rozbudowę istniejącej ciepłowni, elektrociepłowni lub elektrowni geotermalnej. Przewidziano też możliwość modernizacji istniejących źródeł wytwarzania energii opartej na źródle geotermalnym. Inwestycja może dotyczyć wykonania kolejnego odwiertu geotermalnego produkcyjnego lub otworu chłonnego.
W ramach dotacji mieści się modernizacja istniejącej ciepłowni, elektrociepłowni, elektrowni geotermalnej lub innych istniejących źródeł wytwarzania energii opartej na źródle geotermalnym. Możliwa jest też modernizacja istniejącego otworu geotermalnego celem poprawienia jego parametrów eksploatacyjnych. Ponadto w grę wchodzą zabiegi techniczne w istniejących otworach geotermalnych wydobywczych i zatłaczających.
„Wzmożone finansowanie w ostatnich latach jest spowodowane potrzebą wykorzystania potencjału geotermalnego Polski. Do najbardziej perspektywicznych obszarów pod względem ujmowania i zagospodarowania wód termalnych należą Podhale oraz rejon ciągnący się od Szczecina aż po Góry Świętokrzyskie, gdzie największe korzyści przyniesie eksploatacja wód z poziomów dolnej kredy i dolnej jury” − czytamy na stronie gov.pl.
W ramach Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej gminy mogą otrzymać środki na modernizację budynków użyteczności publicznej. Do podziału jest ponad 100 mln zł, a dotacja waha się od 200 zł do 1500 zł na mkw. powierzchni użytkowej. Jak podaje Serwis Samorządowy PAP, w programie wyróżniono trzy standardy usprawnień: usprawnienie tylko instalacyjne lub połączone z przeprowadzeniem minimalnego zakresu prac termomodernizacyjnych; prace z dominującym udziałem prac termomodernizacyjnych, po których przeprowadzeniu EK zmniejszy się co najmniej o 45 proc.; wysoki standard modernizacji energetycznej – prace z dominującym udziałem prac termomodernizacyjnych, po których przeprowadzeniu EK zmniejszy się co najmniej o 60 proc.
Wojciech Ostrowski
Dodaj komentarz