Zanim ustanowisz fundację rodzinną
Fundacje rodzinne wprowadzono do polskiego porządku prawnego ponad 3 lata temu. Założeniem ustawodawcy było stworzenie instytucji prawnej umożliwiającej zaplanowanie sukcesji rodzinnych biznesów oraz ochronę majątku. Warto przypomnieć, że fundacje rodzinne mogą prowadzić działalność gospodarczą w zakresie dozwolonym ustawą, a co do zasady opodatkowanie pojawia się dopiero po dystrybucji majątku na rzecz beneficjentów. Zanim fundator zacznie kształtować statut fundacji rodzinnej, powinien zadać sobie trzy fundamentalne pytania.
-
Jaki majątek będzie wnoszony do fundacji rodzinnej?
Jednym z celów fundacji rodzinnej jest gromadzenie mienia i zarządzanie nim w interesie beneficjentów. Przed ustanowieniem fundacji rodzinnej warto przemyśleć, jaki majątek będzie do niej wnoszony. Co do zasady wnoszenie mienia do fundacji rodzinnej jest neutralne podatkowo zarówno dla fundatora, jak i fundacji rodzinnej. Każdorazowo wymaga to jednak przeanalizowania kwestii podatkowych oraz przeprowadzenia due diligence wnoszonego majątku.
Jeżeli majątek był uprzednio wykorzystywany w ramach działalności gospodarczej, należy zweryfikować skutki takiego transferu na gruncie podatku VAT. Z kolei w przypadku spółek konieczne jest przeprowadzenie analizy umowy/statutu spółki pod kątem ograniczeń w zbywaniu udziałów / akcji / ogółu praw i obowiązków wspólnika spółki osobowej. Należy też przeanalizować umowy zawarte przez spółkę, zwłaszcza dotyczące pożyczek, leasingów, kredytów, uzyskania dofinansowania ze środków publicznych, inwestycji. Tego typu umowy mogą zawierać tzw. klauzule change of control.
Warto mieć na uwadze formę opodatkowania spółki. W przypadku spółek opodatkowanych tzw. estońskim CIT zbycie udziałów lub akcji na rzecz fundacji rodzinnej powoduje utratę prawa do stosowania tej formy opodatkowania. To z kolei może wywołać szereg, często niekorzystnych, konsekwencji podatkowych.
W zakresie nieruchomości należy uprzednio ustalić, w jaki sposób będzie ona wykorzystywana przez fundację rodzinną. Przykładowo zdaniem organów podatkowych prowadzenie przez fundację rodzinną tzw. najmu krótkoterminowego wykracza poza zakres dozwolonej działalności gospodarczej. Dochody z takiej działalności będą opodatkowane podatkiem CIT w sankcyjnej stawce 25 proc. Z kolei w przypadku nieodpłatnego korzystania przez beneficjentów z mienia fundacji rodzinnej będziemy mieć do czynienia z tzw. ukrytymi zyskami. Skutkuje to koniecznością uiszczenia przez fundację rodzinną podatku CIT w stawce 15 proc. Podstawą opodatkowania jest tu wartość rynkowa przysporzenia, np. rynkowy czynsz najmu nieruchomości. Dodajmy, że takie nieodpłatne przysporzenie może stanowić dla beneficjenta przychód z innych źródeł, podlegający opodatkowaniu podatkiem PIT na zasadach ogólnych, tj. według skali.
W celu uniknięcia problemu ukrytych zysków takie mienie należy przekazać beneficjentowi do korzystania w ramach świadczenia zgodnego ze statutem fundacji rodzinnej. Alternatywnym rozwiązaniem jest umowa najmu pomiędzy fundacją rodzinną a beneficjentem. Fundacja rodzinna może prowadzić działalność polegającą na najmie nieruchomości na cele mieszkaniowe. Przychody z tytułu najmu korzystają zatem ze zwolnienia z podatku CIT. Nie dochodzi wówczas do opodatkowania podatkiem CIT z tytułu spełnienia świadczenia. Środki wpłacane do fundacji rodzinnej z tytułu czynszu najmu będą mogły być dalej reinwestowane przez fundację rodzinną. Rozwiązanie to jest przejrzyste podatkowo i pozwala na gromadzenie środków w ramach dozwolonej działalności gospodarczej. Czynsz najmu musi być ustalony na zasadach rynkowych.
Ze zwolnienia opodatkowania podatkiem CIT wyłączone są też przychody z najmu, dzierżawy lub innej umowy, której przedmiotem jest przedsiębiorstwo, zorganizowana część przedsiębiorstwa lub składniki majątku służące prowadzeniu działalności przez beneficjenta, fundatora lub podmiot powiązany z fundacją rodzinną, beneficjentem lub fundatorem. Jeżeli np. fundacja rodzinna wydzierżawi powiązanej z nią spółce nieruchomość na cele związane z prowadzoną przez nią działalnością, dochód z tego tytułu będzie opodatkowany podatkiem CIT.
W zakresie wnoszenia mienia do fundacji rodzinnej należy również rozważyć, czy dany składnik majątku będzie wnoszony na poczet funduszu założycielskiego czy w drodze darowizny lub spadku. W przypadku pokrycia funduszu mieniem innym niż środki pieniężne wartość rynkowa mienia przedłoży się na wysokość funduszu założycielskiego. Z kolei w przypadku zamiaru wnoszenia mienia o znacznej wartości rekomendujemy przekazać na poczet funduszu jego część, np. udział w nieruchomości lub część udziałów/akcji w spółce. Wiąże się to jawnością wartości funduszu założycielskiego, a także funkcją, jaką pełni przy ewentualnych roszczeniach z tytułu zachowku.
Jeśli fundatorzy pozostają w związku małżeńskim należy ustalić, czy dany składnik majątku znajduje się w majątku osobistym czy w majątku wspólnym małżonków. Gdy składnik jest objęty ustawową wspólnością majątkową małżeńską, konieczne jest uzyskanie zgody drugiego małżonka na rozporządzenie mieniem na rzecz fundacji rodzinnej. Co więcej, fundacja rodzinna nie może nabywać mienia w celu jego dalszego zbycia. Ograniczenie to nie dotyczy m.in. papierów wartościowych, instrumentów finansowych, udziałów i akcji w spółkach. Wobec tego do fundacji rodzinnej nie należy wnosić mienia m.in. w postaci kryptowalut, dzieł sztuki, złota inwestycyjnego.
-
Kto będzie zarządzać fundacją rodzinną po śmierci fundatora?
Fundacja rodzinna przypomina amerykański trust – pozwala zaplanować sukcesję rodzinnego majątku w sposób całkowicie odmienny od dziedziczenia ustawowego i testamentowego. Fundator może przyznać konkretnym beneficjentom uprawnienie do udziału w zgromadzeniu beneficjentów, a także większą liczbę głosów w organach. Ponadto, uczestnictwo w organach może być warunkowane uzyskaniem określonego wieku bądź wykształcenia.
W przypadku posiadania małoletnich dzieci warto zastanowić się, kto będzie zarządzał fundacją rodzinną w przypadku śmierci fundatora. Rozwiązaniem jest np. ustanowienie tzw. beneficjentów zapasowych, którzy uzyskują status beneficjentów w przypadku śmierci fundatora przed uzyskaniem przez jego dzieci pełnoletności albo innego wieku warunkującego ich udział w zgromadzeniu beneficjentów. W takim przypadku statut powinien przewidywać szczególne postanowienia mające na celu ochronę interesów dzieci.
-
Czy fundatorami powinni być oboje małżonkowie?
Z założenia fundacja rodzinna ma działać długofalowo. Ustanawiając ją, fundatorzy mają na względzie zabezpieczenie kolejnych pokoleń najbliższej rodziny. Odpowiadając na postawione pytanie, należy wziąć pod uwagę zasady opodatkowania świadczeń z fundacji rodzinnej. Kluczowe są w tym zakresie dwa aspekty: stopień pokrewieństwa beneficjentów w stosunku do fundatora bądź fundatorów oraz proporcja mienia wniesionego przez fundatora w stosunku do mienia wniesionego przez pozostałych fundatorów i fundację rodzinną.
Zwolnienie z podatku PIT obejmuje świadczenia spełniane na rzecz beneficjentów będących w stosunku do fundatora w tzw. grupie zero. Obejmuje ona małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, rodzeństwo, ojczyma i macochę. Świadczenia spełniane na rzecz beneficjentów z dalszej rodziny opodatkowane są podatkiem PIT w stawce 10 proc. od wartości świadczenia. Stawka PIT dla pozostałych osób wynosi 15 proc.
Omawiane wyżej zwolnienie stosuje się do części przychodu beneficjenta odpowiadającej wskazanej wyżej proporcji. Przykładowo można wskazać sytuację, w której fundatorami są małżonkowie, a do kręgu beneficjentów należy rodzeństwo małżonków. W takim przypadku świadczenia spełniane na rzecz rodzeństwa fundatorów będą korzystać ze zwolnienia z PIT w części odpowiadającej proporcji mienia wniesionego przez fundatora, w stosunku do którego osoby te są rodzeństwem. W pozostałej części świadczenia będą opodatkowane w stawce 10 proc. Jeśli fundatorem byłby tylko jeden z małżonków, świadczenia spełniane na rzecz rodzeństwa drugiego małżonka w całości podlegałyby opodatkowaniu w stawce 10 proc.
Ustanawianie fundacji rodzinnej po raz kolejny zmusza jednak do zastanowienia się nad mniej pozytywnymi aspektami życia. Należy bowiem wziąć pod uwagę kwestię ewentualnego rozwodu. W przypadku, gdy fundatorami są małżonkowie, rozwód powoduje, że fundatorzy stają się wobec siebie osobami z III grupy podatkowej. Świadczenia spełniane na ich rzecz będą wówczas częściowo opodatkowane podatkiem PIT w stawce 15 proc., a częściowo zwolnione – w zależności od tego, jaka jest proporcja mienia. Oczywiście rozwód fundatorów nie wpływa na opodatkowanie świadczeń na rzecz ich zstępnych. Warto jednak wziąć pod uwagę alternatywne sposoby uwzględniania małżonka w fundacji rodzinnej.
O ile fundatorem jest się przez cały czas trwania fundacji rodzinnej, o tyle krąg beneficjentów może być zmienny. Warto zatem rozważyć samodzielne ustanowienie fundacji rodzinnej i uwzględnienie małżonka jako beneficjenta. Fundator może też przyznać małżonkowi osobiste uprawnienia beneficjenta, np. do powołania zarządu czy zmiany statutu, lub przyznać mu większą liczbę głosów w organach fundacji rodzinnej. Małżonek może również wnosić mienie do fundacji rodzinnej w drodze darowizny bądź spadku. Takie mienie będzie traktowane jak wniesione przez fundatora bez względu na panujący w małżeństwie ustrój majątkowy. Tym samym nie wpłynie na opodatkowanie świadczeń z fundacji rodzinnej.
Rozwiązaniem może być także wprowadzenie do statutu szczególnych postanowień mających uregulować kwestie rozwodu, np. automatyczną utratę przez małżonka statusu beneficjenta w przypadku rozwodu, a także przyznanie małżonkowi określonego majątku w ramach tzw. świadczenia rozwodowego.
Joanna Wasik – członek Krakowskiej Izby Adwokackiej, absolwentka prawa na WPiA Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. W Kancelarii Brightspot zajmuje się zakładaniem fundacji rodzinnych z uwzględnieniem aspektów cywilnoprawnych, podatkowych jak i sukcesyjnych oraz procesami reorganizacji firm telekomunikacyjnych. Do jej obowiązków należy również sporządzanie opinii podatkowych, przekształcanie, łączenie oraz dzielenie spółek, a także wnoszenie aportów.
Zdjęcie: Kancelaria Brightspot
Dodaj komentarz