Menu
  • Menu

    Przemiany gospodarcze w Wietnamie

    Przemiany gospodarcze w WietnamiePo 1989 roku historia Azji Wschodniej potoczyła się inaczej, niż historia Europy. W Europie i innych rejonach świata niemal wszystkie państwa określane jako komunistyczne dokonały transformacji politycznej. W Azji Wschodniej natomiast w większości przypadków transformacja taka nie miała miejsca. Partie komunistyczne żądzą niepodzielnie w Korei Północnej, Chinach, Wietnamie oraz Laosie. Przemiany gospodarcze w Wietnamie stanowią jeden z przykładów zmian w azjatyckich krajach komunistycznych umożliwiających ciągłe funkcjonowanie dawnego systemu politycznego.

    Rocznik “Azja-Pacyfik” przeprowadził rozmowę z jednym z najlepszych specjalistów zajmujących się stosunkami gospodarczymi w Wietnamie – Adamem Flordem.

    Jak zauważa Flord, ruch, który doprowadził do powstania Socjalistycznej Republiki Wietnamu, miał pierwotnie głównie charakter narodowy a nie komunistyczny i obejmował ludzi o różnych orientacjach politycznych. Przejściowo wspierał go nawet ostatni cesarz Wietnamu Bao Dai, który wcześniej przez pewien czas rządził krajem pod kuratelą Francuzów.

    Głównym celem późniejszych twórców komunistycznego państwa skupionych wokół Ho Chi Minha była walka z kolonializmem. Jednak do aparatu państwowego włączano nawet przedstawicieli administracji kolonialnej pochodzących z Wietnamu.

    Sam Ho Chi Minh w młodości przebywał w USA, Wielkiej Brytanii i Francji. Był do tego bardzo pragmatycznym politykiem a jego polityka różniła się od poczynań Mao Zedonga w Chinach czy Stalina w ZSRR.

    Sama walka o niepodległość stanowiła słabo skoordynowane działania przeróżnych ruchów oddolnych, co potem przekładało się na przemiany gospodarcze w Wietnamie. Były one również skutkiem działań oddolnych, a nie narzucania polityki przez partię rządzącą.

    Wietnam nigdy nie był przykładem typowo komunistycznego państwa

    Chociaż zaraz po zjednoczeniu Wietnamu w 1976 roku uważano, że kraj ten wprowadzał będzie stalinowskie metody industrializacji, już wkrótce rzeczywistość obaliła ten pogląd. Przemiany gospodarcze w Wietnamie prowadziły do funkcjonowania zalążków wolnego rynku. Częściowe usankcjonowanie go przez partię nastąpiło już w 1981 roku.

    W momencie odzyskania niepodległości Wietnam był krajem niewyobrażalnie biednym a zdecydowana większość mieszkańców zajmowała się rolnictwem. Zacofanie dotyczyło głównie Wietnamu Północnego, gdzie powstało państwo wspierane przez kraje komunistyczne.

    Sytuacja gospodarcza i opór ze strony ludności sprawiły, że nie udało się nigdy zlikwidować rynku produktami rolnymi ani doprowadzić do końca przymusową kolektywizację rolnictwa. Niewydolność systemu centralnego planowania zmusiła natomiast firmy państwowe do prowadzenia ze sobą handlu częściowo na zasadach rynkowych. Partia komunistyczna musiała pogodzić się z rzeczywistością, więc stopniowo włączała tolerancję dla rynku do swojej oficjalnej retoryki.

    Przemiany gospodarcze w Wietnamie nabrały tempa w latach 80-tych XX wieku. W roku 1981 władze oficjalnie zezwoliły przedsiębiorstwom państwowym na zdobywanie materiałów i sprzedaż swoich wyrobów na zasadach rynkowych. Jednocześnie zezwolono członkom spółdzielni produkcyjnych na wsi na swobodną działalność gospodarczą.

    Wszystkie działania partii stanowiły zatem reakcję na stosowaną już praktykę. Miały one zalegalizować i nazwać wprowadzane niezależnie metody. Jak mówi Flord: Ujmując to bardziej szczegółowo, można powiedzieć, że dyrektywy te chroniły tych, którzy już „przeskoczyli istniejące przeszkody” i byli narażeni na możliwe ataki aktywistów, stanowiących typową mieszankę karierowiczów i „wyznawców”. Zachęcały one z kolei tych, którzy wahali się, czy nie byłoby warto spróbować nowych rozwiązań. (cytat za „Azją-Pacyfikiem”)

    Przemiany gospodarcze w Wietnamie zmieniły sposób myślenia decydentów

    Legalizacja praktyk rynkowych doprowadziła w Wietnamie do zupełnej zmiany sposobu rozumowania kierowników wielkich zakładów państwowych. Zaczęli oni myśleć w kategoriach zysku i popytu. Na przykład firmy zbrojeniowe – by zwiększyć zwoją rentowność – przestawiały część swojej produkcji na potrzeby zwykłych obywateli. Dzięki temu też już w połowie lat 80-tych XX wieku zaczęły zwiększać się realne dochody pracowników.

    Początkiem reform na dużą skalę był jednak VI Zjazd Partii w 1986 roku. Chociaż pierwotne założenia referatu politycznego na Zjazd miały bardzo socjalistyczny charakter, to jego końcowa wersja zapowiadała daleko idące przemiany gospodarcze w Wietnamie.

    Flord mówi: Wtedy już w samym Wietnamie „siła przekonywania pieniądza” (z poparciem ze strony reformistów za granicą) oraz „biznesowe interesy państwa” były wystarczająco silne, by pokonać przeciwników. (cytat za „Azją-Pacyfikiem”)

    Sankcjonowanie przemian stało się możliwe dzięki bardzo pragmatycznemu sposobowi myślenia dużej części wietnamskich komunistów. Partia dostosowała się więc łatwo do zmieniającego się układu interesów. Za zmianami ekonomicznymi nie podążała jednak początkowo liberalizacja systemu politycznego. Nie doszło nawet do zwiększenia swobody podróżowania po kraju.

    Ciosem dla wietnamskiej gospodarki był upadek Związku Radzieckiego w 1991 roku. Kraj stracił ogromną pomoc finansową. Jednocześnie osłabieniu uległą władza centralna i zaczął narastać problem korupcji. W tym czasie ci rolnicy, których wcześniej udało się wcielić do spółdzielni produkcyjnych, odzyskali swoją ziemię. Mieszkańcy uzyskali wpływ na politykę władz lokalnych. Nie mają go jednak na szczebli centralnym.

    Przemiany gospodarcze w Wietnamie miały źródło w procesach toczących się wewnątrz kraju. Nie były inspirowane ani sytuacją w Związku Radzieckim, ani reformami chińskimi.

    Przemiany gospodarcze w Wietnamie i ich wpływ na warunki życia

    Chociaż Wietnam rządzony jest w sposób niedemokratyczny, swobody obywatelskie znacznie się tam poszerzyły. Jak powiedział dla “Azji-Pacyfiku” Flord:

    Moim zdaniem aparat bezpieczeństwa jest mniej represyjny w Wietnamie niż np. w takich krajach, jak Singapur, ale opinie są różne. (…) Ludzie obecnie cieszą się o wiele szerszymi wolnościami w wielu aspektach. Mogą np. czytać, co chcą i w praktyce nie ma kontroli publikacji, które przywozi się do kraju, chociaż przywożenie antykomunistycznych rozpraw publikowanych przez Wietnamczyków w USA może narazić kogoś na kłopoty, jeśli służby bezpieczeństwa chciałyby tym się posłużyć. Uważam, że w najbardziej oczywisty sposób brakuje wolności organizowania się i zakładania stowarzyszeń. (cytat za „Azją-Pacyfikiem”)

    Ogromne zmiany dotyczą natomiast warunków życia. Wyrównują się standardy północnej, biedniejszej części i Południa. Dotyczy to na przykład jakości pożywienia a nawet średniego wzrostu. Doszło jednak do znacznego rozwarstwienia społeczeństwa. Ludzie biedni nie radzą sobie najlepiej finansowo. Chociaż znaczna część ludności wyszła z ubóstwa, które dotykało szczególnie północną cześć kraju.

    Przetrwanie państwowych przedsiębiorstw

    W kraju dominuje sektor państwowy. Dzieje się tak mimo niskich subwencji rządowych dla firm. Państwo pomaga niektórym nierentownym zakładom, by sztucznie zmniejszać bezrobocie, ale większość przedsiębiorstw państwowych radzi sobie bez pomocy.

    Kiedy w latach 1991 – 1993 Wietnam otwierał się na świat, państwowe przedsiębiorstwa już od lat funkcjonowały w systemie rynkowym. Stały się też na tyle silne, że mogły wytrzymać konkurencję prywatnego kapitału. Mimo więc liberalizacji firmy państwowe ciągle zwiększają produkcję.

    Przedsiębiorstwa państwowe jeszcze w latach 80-tych XX wieku skutecznie pozyskiwały prywatny kapitał od swoich pracowników i ich rodzin. Stały się przez to – zupełnie nieformalnie – spółkami działającymi na zalążkowym rynku kapitałowym.

    Mimo pewnych różnic – zdaniem Adama Florda – można mówić, że dominującym systemem gospodarczym w Wietnamie jest kapitalizm. Ryzyko prowadzenia działalności ponoszą przedsiębiorcy a interwencje państwa na rynku są mniejsze niż w wielu krajach demokratycznych.

    Konkurencja występuje nie tylko między firmami prywatnymi, ale i państwowymi. Natomiast korupcja i koneksje nie są czynnikiem decydującym o przetrwaniu na rynku, chociaż pomagają w pozyskaniu kapitału na działalność gospodarczą.

    Przemiany gospodarcze w Wietnamie sprawiły, że od dwudziestu lat kraj ten notuje wzrost PKB na poziomie 6 – 8 procent rocznie. Rozwój gospodarczy powoduje zwiększone inwestycje w infrastrukturę – elektryfikację, drogi, telefonię komórkową i inne.

    Reformy w Chinach i Wietnamie

    Wietnam – podobnie jak Chiny – przechodził okres transformacji od systemu komunistycznego do gospodarki rynkowej. Chociaż przemiany gospodarcze w Wietnamie dokonywały się całkowicie niezależnie, można dostrzec pewne podobieństwa do chińskich. Są też zasadnicze różnice.

    Wietnamczycy rozpoczęli reformowanie gospodarki od przemysłu państwowego, Chińczycy natomiast od rolnictwa. Znaczenie polityki rządu centralnego w procesie kierowania reformami w Wietnamie było znacznie mniejsze niż u jego północnego sąsiada. Bardziej za to na politykę oddziaływały zasady rynku wprowadzane niezależnie od władz jako próby rozwiązania problemów gospodarczych.

    Jak mówi o reformach wietnamskich Flord: Podstawowym problemem politycznym jest więc tam stworzenie warunków politycznych do uformowania się silnego państwa, dbając zarazem, by kierowanie nim nie wpadło w ręce idiotów, którzy zaczną koncentrować wszystkie środki na jakichś „wizjach rozwojowych” czy też będą tracić czas na „moszczenie własnych gniazdek” kosztem głębokich i potrzebnych przemian. (cytat za „Azją-Pacyfikiem”)

    Autor: Wojciech Ostrowski
    Źródło: “Azja-Pacyfik”; tom XII; ss. 191 – 217

    Dodaj komentarz

    Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *