Menu
  • Menu

    Chińskie reformy gospodarcze – jak narodziło się mocarstwo?

    Chińskie reformy gospodarczeChińskie reformy gospodarcze stanowiły reakcję na głęboki kryzys realnego socjalizmu i klęski polityki prowadzonej przez Mao Zedonga w okresie Rewolucji Kulturalnej.

    Spowolnienie tempa rozwoju gospodarczego przy gwałtownym wzroście liczby ludności sprawiło, że wzrost dochodu narodowego pochłaniany był w większej części przez przyrost naturalny. Przejęta od ZSRR doktryna rozwoju opartego na przemyśle ciężkim wiązała się z ogromnymi kosztami tworzenia nowych miejsc pracy, a jednocześnie powodowała spadek stopy życiowej. W rezultacie w 1976 roku przeciętne spożycie na osobę było niższe niż w roku 1951.

    W latach 70-tych zmieniła się pozycja Chin na arenie międzynarodowej. Konflikt o przywództwo w bloku socjalistycznym doprowadził do konfrontacji między Pekinem a Moskwą co sprawiło, że Chiny stały się de facto sojusznikiem Stanów Zjednoczonych w walce z ZSRR.

    Inne kraje azjatyckie, przyjmujące gospodarkę rynkową osiągnęły gwałtowny wzrost gospodarczy, co groziło osłabieniem pozycji Chin wśród innych państw, szczególnie w rejonie Azji i Pacyfiku. Stało się również jasne, że zwycięstwo komunizmu na świecie jest tylko mrzonką. W samych Chinach zaczęła narastać krytyka polityki Mao, czego wyrazem był ogłoszony w 1975 roku przez premiera Zhou Enlaia program „czterech modernizacji”.

    Chińskie reformy gospodarcze były wymuszone przez społeczeństwo

    Po śmierci Zhou Enlaia na pekińskim placu Tiananmen doszło w styczniu i kwietniu 1976 roku do masowych demonstracji, podczas których pojawiły się hasła głoszące ideę odrzucenia komunistycznej ideologii Mao.

    Władze nie odważyły się stłumić siłą manifestacji, stosowano natomiast różne formy nacisku na demonstrantów i odsunięto od wpływów w państwie osoby głoszące idee reformatorskie, wśród których znalazł się Deng Xiaoping.

    Dziewiątego września 1976 roku – według oficjalnego komunikatu – umarł Mao Zedong. Wkrótce po jego śmierci aresztowani zostali politycy, których obciążono odpowiedzialnością realizację Rewolucji Kulturalnej.

    Ówcześni decydenci dokonali też pewnej liberalizacji systemu. Posunięcia te nie uspokoiły jednak nastrojów społecznych. W latach 1978-1979 doszło w Chinach do masowych protestów i krytyki dotychczasowego systemu. Zaczęły też formować się pierwsze ugrupowania opozycyjne. W tych warunkach reformy ekipy Deng Xiaopinga – ludzi dystansujących się od polityki Mao stały się szansą dla opanowania coraz trudniejszej sytuacji politycznej i gospodarczej Chin.

    Reformy Deng Xiaopinga

    Mówiąc o reformach Deng Xiaopinga, nie mamy na myśli jedynie tych, które miały miejsce w okresie formalnego, czy rzeczywistego sprawowania władzy przez tego polityka. Mówiąc o reformach Denga, mamy na myśli, że był on inicjatorem i długoletnim patronem reform, kontynuowanych przez jego następców. Określenie powyższe odnosi się zatem do reform rozpoczętych w roku 1978.

    Chińskie reformy gospodarcze zmierzały do osiągnięcia pięciu zasadniczych celów:

    1. przywrócenie gospodarki rynkowej;
    2. odrzucenie „komunistycznej organizacji społeczeństwa” i postawienie przed sądem osób odpowiedzialnych za zbrodnie popełnione przy jej wprowadzaniu oraz zastąpienie „ideologii komunistycznej” przez „socjalistyczną” i „patriotyczną” przy zachowaniu dotychczasowego systemu politycznego;
    3. zwiększenie roli państwa i budowa systemu prawnego w ramach „demokracji socjalistycznej” w miejsce idei „dyktatury proletariatu” i dominującej nad państwem pozycji Komunistycznej Partii Chin;
    4. gospodarcze i kulturalne otwarcie na świat oraz odrzucenie polityki izolacji, potępiania „imperializmu” i „burżuazyjnej” kultury Zachodu;
    5. przywrócenie szacunku dla własnej kultury, wierzeń religijnych, tradycyjnych wartości i obyczajów, poprzednio zwalczanych jako „feudalne” i „reakcyjne”.

    Chińskie reformy gospodarcze przeciwieństwem dekomunizacji prowadzonej w Europie Wschodniej

    W przeciwieństwie do Krajów Europy Wschodniej, w Chinach zasadnicze przemiany dokonywały się w sferze gospodarczej i społecznej. W mniejszym stopniu dotyczyły one struktury politycznej. Na skutek przeprowadzenia w pierwszej kolejności reform politycznych w Europie Wschodniej odejście od komunistycznego modelu gospodarki dokonywało się w oparciu o – wyrażaną poprzez demokratyczne instytucje – wolę społeczeństwa.

    Demokratyczne wybory stworzyły możliwość zastąpienia konserwatystów przez ekipy reformatorskie, które – z różnym skutkiem – przystąpiły do wdrażania swych reformatorskich programów.

    Odmienność przemian zainicjowanych przez ekipę Denga wynikała z odmienności kultury i tradycji Chin i w ogóle Azji Południowo-Wschodniej. Przede wszystkim, jej przyczyną był brak tradycji demokratycznych i ukształtowanej idei społeczeństwa obywatelskiego.

    Przejawem tego, jak słabo zakorzenione są idee europejskiego modelu demokracji wśród Chińczyków może być fakt, że podczas badań przeprowadzonych na początku lat dziewięćdziesiątych w Hongkongu, 67,7% badanych wskazało jako demokratyczne rządy typu paternalistycznego, zbliżone do tradycji chińskiej, gotowe konsultować się ze społeczeństwem. Tylko 22,7% przyjęło za kryterium demokracji wyłanianie władz w wyborach powszechnych.

    Chińskie reformy gospodarcze były przeprowadzane przez ekipę Denga przy zachowaniu dotychczasowych struktur politycznych i formalnego lansowania haseł socjalistycznych. Warunkiem do ich przeprowadzenia było więc poparcie przede wszystkim członków aparatu partyjnego i państwowego a nie rzeszy potencjalnych wyborców – jak w krajach Europy Wschodniej.

    Deng oparł się w swych planach reformatorskich na armii a także na metodzie zjednania sobie aparatu poprzez programowe „uwłaszczenie nomenklatury”. Wspomniane posunięcia umożliwiły przeprowadzenie rewolucyjnych – jak na chińskie warunki – reform.

    Rolnictwo

    Największym problemem roku 1976 była sytuacja w rolnictwie. W sektorze tym zatrudnione było 84,9% siły roboczej. Produkcja rolna stanowiła 29,7% ogólnej wartości produkcji. Jednak chińska wieś nie była w stanie zaspokoić nawet własnych potrzeb.

    Wprowadzony w 1958 roku system komun ludowych spowodował gwałtowny spadek wydajności. Skutkiem tego Chiny zmuszone były importować zboże i inne produkty rolne. Import ten stanowił w 1978 roku 1/5 wszystkich wydatków dewizowych państwa. Ze względu na katastrofalny stan rolnictwa – pogłębiany przez wygórowane dostawy obowiązkowe – to ono właśnie stało się priorytetem chińskich reform.

    W latach 1976-1977 próbowano rozwiązać problem katastrofalnie niskiej stopy życiowej i permanentnych niedoborów żywności metodą „politycznej aktywizacji ludności” i poprzez zachęty finansowe np. 60-procentową podwyżkę płac w sektorze państwowym.

    Wszystko to odbywało się jednak przy zachowaniu skrajnie centralistycznej i dyrektywnej gospodarki. Metody polityczne nie przyniosły spodziewanych efektów. Natomiast podwyżka płac przy niskiej produkcji nie spowodowała znacznego podwyższenia stopy życiowej.

    Przełomowy rok 1978

    Przełom w procesie reformowania gospodarki przyniósł dopiero rok 1978. W tym właśnie roku odbyła się ogólnochińska konferencja naukowa, na której stwierdzono, że dotychczasowy system wyczerpał swoje możliwości. W związku z tym konieczne są gruntowne zmiany w kierowaniu państwem. Na konferencji sformułowano też tezę o konieczności odrzucenia nowego dziesięcioletniego planu zakładającego dalszy rozwój przemysłu ciężkiego.

    Następnym krokiem na drodze reform było grudniowe, III plenum KC Komunistycznej Partii Chin, na którym określono nową politykę kompleksowej modernizacji kraju.

    Głównym założeniem ekipy reformatorów była teza o konieczności ograniczenia nadmiernej władzy państwa nad przedsiębiorstwami, potrzebie decentralizacji gospodarki i konieczności rozdzielenia funkcji rządu i zarządów firm w sferze funkcjonowania przedsiębiorstw oraz kierowania procesem produkcyjnym, z czym wiązało się również umożliwienie firmom większego partycypowania w wypracowanych przez nie zyskach.

    Na plenum najwięcej uwagi poświęcone zostało problemom rolnictwa. Podniesiono o 20% ceny za obowiązkowe dostawy i o 50% za dostawy nadobowiązkowe. Wnioski dotyczące zmiany pracy komun ludowych przekazane zostały do „konsultacji w terenie”, a kolejne plenum we wrześniu 1979 roku dokonało zasadniczych zmian w sposobie kierowania sektorem.

    Przede wszystkim zniesione zostały dostawy obowiązkowe w regionach o produkcji ryżu do 200 kg lub 150 kg innych zbóż na osobę . Obniżono o 2 mln ton ogólnokrajowy skup obowiązkowy. Potępiono krytykę przyzagrodowych działek i wprowadzono swobodę handlu towarami z nich pochodzącymi.

    Początkowo dotyczyło to tylko producentów, potem rozszerzono tę możliwość na wszystkich, co umożliwiło ponowne wykształcenie się rynku towarowo pieniężnego na wsi. Wprowadzono również możliwość odejścia od systemu dniówek na rzecz kontraktów zawieranych z brygadami na wykonanie określonego zadania z określeniem wynagrodzenia za nie.

    Chłopi odebrali państwu ziemię

    Wprowadzenie systemu kontraktów stworzyło możliwość przywrócenia na wsi gospodarstw rodzinnych. Na chińskiej prowincji pojawiła się, jako inicjatywa niezależna od władz centralnych, praktyka zawierania kontraktów z brygadami rodzinnymi, którym w ramach kontraktu przydzielano działkę ziemi z określoną wielkością dostaw.

    Ponadto wprowadzone zostało prawo do sprzedaży lub dzierżawy kontraktów, czyli faktycznie pewna forma obrotu ziemią. Skutkiem „oddolnej inicjatywy” zawierania kontraktów rodzinnych było faktyczne zlikwidowanie w latach 1980-1982 systemu „komun ludowych” na rzecz gospodarstw indywidualnych. Ważną – dla dalszego procesu reformowania państwa – konsekwencją tej transformacji było pojawienie się gmin w miejsce dotychczasowych komun.

    Chińskie reformy gospodarcze radykalnie zmniejszyły zakres kontroli państwa nad wytwarzaniem i obrotem produktami rolnymi. Udział sektora państwowego w rolnictwie spadł w 1995 roku do 35% natomiast głównymi instrumentami sterowania rynkiem stały się kontyngenty na eksport zbóż i regulowane ceny skupu państwowego, które wpływały na wolnorynkowe ceny żywności. Niewątpliwą ulgą dla chłopów było też umożliwienie powrotu do miast 10 milionów młodzieży zesłanej na wieś podczas Rewolucji Kulturalnej.

    Specjalne Strefy Ekonomiczne i „wyspy” praworządności

    Chińskie reformy gospodarcze miały na celu ograniczenie nadmiernej władzy państwa nad gospodarką oraz rozdzielenie funkcji rządu i zarządów przedsiębiorstw. Zaczęto dopuszczać istnienie prywatnej przedsiębiorczości w postaci firm, lub dzierżawienia przez osoby prywatne części przedsiębiorstw państwowych.

    Skutkiem tych działań był gwałtowny wzrost udziału prywatnego biznesu w wytwarzaniu PKB. Już pod koniec lat 90 XX wieku przekraczał on 50%. Chociaż państwowe przedsiębiorstwa odgrywają w Chinach ciągle istotną rolę w gospodarce.

    Niektóre obszary zamienione zostały na Specjalne Strefy Ekonomiczne, gdzie wpuszczano zagraniczne inwestycje i testowano pomysły reformatorskie, zanim stały się one obowiązujące w całym kraju. Wkrótce okazało się, że przyjęcie gospodarki rynkowej oznacza konieczność budowy państwa praworządnego.

    Co ciekawe, przez wieki praworządność uważana była w Chinach za niemoralną, ponieważ ograniczała ona odpowiedzialność człowieka wyłącznie do przestrzegania przepisów prawa. Dlatego budowa państwa praworządnego została narzucona odgórnie przez partię komunistyczną. Skoro jednak brakowało tradycji prawa, wprowadzano je początkowo tylko w określonych obszarach – „wyspach”, które z czasem obejmowały coraz to nowe sfery życia.

     

    Autor: Wojciech Ostrowski

    Dodaj komentarz

    Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *